NadMorze

Wisłoujście,Nowy Port i Westerplatte

16 sierpień 2013r.

WISŁOUJŚCIE, NOWY PORT, WESTERPLATTE. Dzięki wciągnięciu szeregu miejscowości podmiejskich w granice gminy Gdańska, miasto obejmuje okolice malownicze, a przytem urozmaicone. Nie opuszczając granic miasta mamy od strony zachodniej zalesione wzgó- r«a wyżyny Bałtyckiej (p. ustępy 17, 18 i 19), z drugiej przerżniętą kanałami urodzajną równinę Żuław, a wreszcie ocl północy morze i nadmorskie zakłady kąpielowe. Komunikacja dogodna, przy pomocy tramwajów (do Brzeźna, Nowego Portu, Westerplatte i Wisłoujścia), autobusów (Heubude), parowców, oraz pociągów lokalnych kolei podmiejskiej (do Nowego Portu i Brzeźna). Orjen-tację w okolicznych lasach ułatwiają drogowskazy i oznaczenia ścieżek farbą, wszędzie jest też sporo ogrodowych restauracji i kawiarni. Dla wycieczek do miejscowości oznaczonych w tytule wystarczy wspomniany powyżej plan portu gdańskiego (Pharus Plan des Danziger Industrie Gelandes). 5 km. na północ od Zielonego Mostu leży na prawym brzegu Martwej Wisły Wisłoujście (Weichselmiinde), niegdyś samodzielna wioska, obecnie przedmieście Gdańska. Dojazd w miesiącach letnich parowcem, kursującym do Sopot i Helu w miesiącach zimowych tramwajem Nr. 8, z którego wysiada się obok browaru Fischera w Nowym Porcie, skąd kursuje prom do Wisłoujścia. Jeszcze w XVII wieku leżało Wisłoujście rzeczywiście tuż przy ujściu Wisły do morza, lecz obecnie jego nazwa nie odpowiada już stanowi faktycznemu, gdyż właściwe ujście Wisły leży o kilkanaście kilometrów na wschód, a ujście Martwej Wisły do morza blisko 3 km. na zachód. Cały pas ziemi położony między morzem a Wisłoujściem został namulony przez Wisłę, oraz przez fale morskie w ostatnich 300 latach. Ocl średnich wieków było Wisłoujście ufortyfikowane, a strażnicę dla obrony portu gdańskiego przed korsarzami, jaka istniała tu w czasach krzyżackich zburzyli w roku 1434 Iiusyci. Odbudowano ją już za polskich czasów w latach 1517—19. Powstała wówczas forteca, pod którą 3 lipca 1577 poniosły klęskę wojska Batorego, nie mogąc jej zdobyć (obraz w ratuszu). Cytadela tutejsza, ma wygląd okrągłego fortu z wieżą pośrodku. W r. 1734 była ona punktem oparcia Rosjan przy oblężeniu Gdańska. Później mieściła tutejsza cytadela więzienie polityczne, gdzie za drugiej wojny szwedzkiej przez cztery lata siedział tir. Konigsmark, w r. 1744 hr. de la Salle, poseł francuski w Warszawie, w r. 1831 21 internowanych oficerów z korpusów Giełguda, Chłapowskiego i Rybińskiego, a wśród nich gen. Szymanowski. Do końca wojny europejskiej istniał tu silny fort pruski, otoczony woda. Obecnie po zniesieniu fortu można cytadelą zwiedzać za zgłoszeniem u dozorcy. Wieża 30 m. wysoka służyła do r. 1758 za latarnię morską. Na jej kopule z ołowiu wyryte są podpisy, między innymi Zygmunta III z r. 1593. W Wisłoujściu, które posiada kilka restauracji wycieczkowych na wybrzeżu, stał niegdyś kościół św. Olafa, gotyk z XV wieku W r. 1569 przeszedł w ręce ewangielików. Rosjanie zniszczyli go wraz z całą miejscowością w czasie oblężenia w r. 1734. Obecny kościół pochodzi z r. 1823. Za. wsią niewielki lasek brzozowy, obok którego wiedzie droga do zakładu kąpielowego (Strandhalle) nad morzem, odległego o 1 kim. 6 km. na północ z Gdańska na lewym brzegu Martwej Wisły, niedaleko jej ujścia do morza leży Nowy Port (Neufahrwasser). Jest to powstała w XVII w. nadmorska dzielnica portowa, o odmiennym charakterze jak-gdyby odrębnego miasta marynarzy. Można się tu dostać ti*amwajem Nr 8 (odjazd z ul. Szerokiej lub Holzmarktu) parowcem lub koleją. Nowy Port zamieszkują marynarze, oraz ludność robotnicza z wielkich zakładów przemysłowych, leżących nad Wisłą. Kościół katolicki z r. 1857. Kościół e w a n-gielicki Wniebowzięcia stojący niedaleko brzegów Wisły został zbudowany w r. 1904. Jedyny wśród nowych kościołów w Gdańsku posiada on dwie wieże, zdała widoczne, szczególnie przy podróży morzem do Gdańska. W ołtarzu rzeźba Ukrzyżowania z marmuru, dłuta Rie-scha z Berlina. Przy Exerzierplatz państwowy zakład dezynfekcyjny, zbudowany w r. 1925 dla" emigrantów, który uchodzi za najlepszy nad Bałtykiem. Na 01ivaer Freiland kolonja willowa z 55 domów z r. 1895 fundacji Abbega. Główną osobliwością jest 'wolny port z jego ożywlonem życiem portowem. Kanał Portowy i latarnie morskie (p. str. 148) przj wjeździe do portu gdańskiego. Na południe od Nowego Portu leży niezabudowana okolica moczarowata, której centrum stanowi blisko 1 km. długie płytkie Jezioro Zaspo we (Saspersee) przeważnie szuwarem zarosłe, z dwiema wyspami. W obrębię gminy Gdańska leżą trzy zakłady kąpielowe nadmorskie. Są to Brzeżno na północ od Wrzeszcza, Westerplatte przy wjeździe do portu gdańskiego i Heubude położone dalej na wschód. Wszystkie rnają kurhauzy z restauracjami, hotele i restauracje, po kilkanaście will, w lecie odbywają się wszędzie koncerty muzyk, a w godzinach popołudniowych przybywa tu licznie publiczność z Gdańska. Brzeg wszędzie płaski plaża piasczysta, warunki kąpielowe podobne jak w Sopotach, kąpiele wspólne. Wszędzie wiele zieloności, dobrze utrzymane ścieżki o charakterze parkowym. Naprzeciw Nowego Portu na dTugim brzegu Wisły (przejazd promem parowym), ewentualnie dojazd z Gdańska parowcem, leży Westerplatte. Miejscowość ta położoną jest na półwyspie wciśniętym między Kanał Portowy (p. str. 147), a morze, między dawnem ujściem Wisły do morza a obecnym wjazdem do portu gdańskiego. Wzdłuż morza ciągnie się na przestrzeni przeszło 1 km. piękny lasek, w którym urządzono promenady i gdzie stoją wille dla letników-, oraz niewielki kurhauz. Nad morzem zbudowano zakład kąpielowy. Oheenie Westerplatte należy do rządu polskiego, a znajduje się tu w budowie port amunicyjny dla polskiej marynarki wojennej. Ocl łazienek dochodzimy brzegiem morskim w 10 minut do wspomnianej na str. 148 tam y, chroniącej wjazd do portu gdańskiego, na końcu której stoi wysoka latarnia morska, o białych ścianach. 2 km. na zachód od Nowego Portu leży Brzeżno (BrO-sen), oddalone 7 km. na północ od Gdańska. Dojechać tu można zarówno tramwajem Nr. 8 z Gdańska przez Nowy Port, jak tramwajem Nr. 9 kursującym wprost z Wrzeszcza, albo też odchodzącym co godzinę pociągiem podmiejskim. Między Brzeźnem a Nowym Portem rozciąga się niewielki lasek z promenadami. Jest tu kilkanaście will i dworzec zdrojowy, a nad morzem ł a z 1 e n ki. Z biegnącego daleko w morze drewnianego pomostu, przy którym zatrzymują się parowce z Gdańska do Sopot, ładny widok na port w Nowym Porcie, jego tamy i latamie morskie, na Oliwą i Sopoty, oraz na otaczające je wzgórza, po Orłowo i Oksywie na polskim brzegu. 4 km. na wschód z Wisłoujścia leży miedzy ramieniem Leniwki a morzem osada podmiejska Heubude. Dojazd parowcem w 30 minut lub autobusem, który odchodzi co 15 minut z Iieumarktu w Gdańsku przez Zieloną Bramę, a którego końcowa stacja znajduje się w Heubude obok kurhauzu. Pozatem dojść tu można w jedną godzinę pieszo z Gdańska przez most Breitenbacha, względnie brzegiem morskim z Wisłoujścia, wzdłuż lasu miejskiego, lub też wzdłuż pól irygacyjnych. Najbardziej wskazaną jest w jedną stronę podróż parowcem, gdyż przy tej sposobności widzi się ogromny port drze w n y nad Martwą Wisłą, zaś w drugą stronę przechadzka piesza do Wisłoujścia względnie do Westerplatte, skąd powrót parowcem lub tramwajem. Heubude leży w odległości przeszło 1 km. od morza, ku któremu wiedzie lasem wygodna parkowa ścieżka. Nad morzem łazienki. Dworzec zdrojowy nie stoi nad morzem, ale nad jeziorem położonem wśród pięknego lasu we wsi (łodzie zwykłe i żaglowe). Nosi ono nazwę jeziora Długiego (Lang See), a ma ono 32 morgi powierzchni. Jest to pozostałość o wiele większych jezior jakie niegdyś znajdowały się w tej okolicy, a które w ostatnich wiekach zostały osuszone. Od jeziora aż po morze ciągnie się las miejski, w którym urządzono promenady. Między Heubucłe a Wisłoujściem leżą wspomniane na str. 50 pola irygacyjne (R i e s e 1 f e 1 d e r), oddzielone od morza lasem miejskim. Do Wolnego Miasta należy rlelta Wisły pomie.dzy Mo-tławą a Nogatem, przeważna część dawnego powiatu Wyżyny Gdańskie, a wreszcie pas wybrzeża morskiego 60 km. długi Jest to kraj piękny i żyżny który posiada z jednej strony morze, z drugiej wzgórza moreny polodowcowej i lasy, z trzeciej żyzną równinę Żuław Gdańskich. Obszar Wolnego Miasta zajmuje 1.888 km.2 powierzchni, a wedle spisu ludności z r 1923 posiada 365 000 mieszkań ców Obszar Wolnego Miasta dzieli się na 5 powiatów Odrębne powiaty tworzą miasta: Gdańsk, (64 km.2 pow. 210.000 ludności), oraz Sopoty (23.000 m.) poza tem Wyżyny Gdańskie (Danziger Hohe, 608 km2 63 000 nr:.), Niziny Gdańskie (Danziger Niederung, 465 km.2, 31.000 m.), oraz Wiel kie Żuławy (Grosses Werder, 742 km.2 47.000 m.). Na tej przestrzeni leży 5 miast, 249 wsi i 69 obszarów dworskich. Stolicą Żuław jest miasto Tiegenhof (Nowy Dwór, 3.000 m.), stolicą Wyżyn i Nizin Gdańskich miasto Gdańsk. Religia 2ls ludności wyznaje religję ewangelicką, która przeważa na Żuławach, 1/3 katolicką, która przeważa na Wyżynie Gdańskiej, której mieszkańcy są zgerma-nizowanemi Kaszubami. Żydów jest tylko 8 promille. Wśród innych wyznań wyróżniają się menonici, w liczbie 5.000 sekta ewangelicka Chrzczą oni dopiero dorosłych i nie uznają przysięgi i służby wojskowej. Są oni potomkami wychodźców z Holandji, którzy przybyli tu w połowie XVII wieku Mieszkają w Gdańsku, w Neunhuben i w wielu wsiach na Żuławach Na terytorjnm Wolnego Miasta mieszka ogółem około 60 000 Polaków. Największe k o 1 o n j e polskie po- siadają Gdańsk, Wrzeszcze, Nowy Port, Oliwa, Sopoty, stowarzyszenia polskie istnieją też w Kłodaw ie i Wielkich Trąbkach. Z włączonych do terytorjum Wolnego Miasta Gdańska gmin większość polską ma kilkanaście wsi w okolicy 'Wielkich Trąbek i Kłodawy, kilka wiosek na zachód od Gdańska i Wrzeszcza (Kiełpinek' i sąsiednie), nadto Mątwy Małe i Wielkie w południowym cyplu delty Wisły. Wprawdzie po traktacie Wersalskim ludność polska pozyskała tu już pewne prawa, lecz daleko jeszcze do 'równouprawnienia. Upośledzenie jej szczególnie daje się we znaki na polu kościelnem i szkolnem. W szkołach polskich uczą często nauczyciele Niemcy, wychodźcy z Poznańskiego, wrogo usposobieni dla polskości. Układ powierzchni. T zw. Wyżyna Gdańska zajmuje zachodnią część Wolnego Miasta, a jest to wschodnia krawędź Wyżyny Pomorskiej. Dolina rzeki Raduni, dzieli wyżynę na dwie części: północną, w sąsiedztwie której leży Gdańsk i południową koło Przywidza, gdzie leży naj wyższe wzniesienie Wolnego Miasta, wzgórze koło Hutten-leld, wzniesione 274 m. n. m W północnej części wzgórza dochodzą tylko do 120 m. Najpiękniejsze okolice posiada otoczone mieszanym lasem jezioro Otomińskie. Ku Żuławom opada wyżyna cłość stromo, a krótkie potoki wyżłobiły tutaj piękne doliny, których kilka znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie Gdańska i Wrzeszcza, Jeszcze bardziej poszarpanym jest brzeg wyżyny od Wrzeszcza po Sopoty, gdzie leżą liczne i piękne doliny boczne stanowiące częsty cel wycieczek mieszkańców Gdańska. Najwyższem wzniesieniem wzgórz w tej części jest Pachołkowa Góra kolo Oliwy (107 m.) uwieńczona wieżą widokową. Zupełnie odmiennie przedstawiają się Żuławy w delcie Wisły. Jest to równina o bardzo małym spadku, która od wierzchołka delty pod Mątwami (9 m. n m) zniża się do Tczewa o o metrów, a wzdłuż szosy Pruszcz—Cędry—Ą Einlage osiąga poziom morza, tak że części bliższe morzu leżą właściwie poniżej poziomu morza. Są to dna dawnych jezior, które jeszcze w średnich wiekach pokrywały Żuławy Gdańskie, a które dopiero później osuszyli koloniści niemieccy 1 holenderscy (Menonici) przy pomocy całego systemu wałów ochronnych i kanałów. Okolice te są sztucznie odwadniane Najniżej leżą miejscowości Nassenhuben, Scharpau i Grensdorf A. (1.6 m. poniżej morza). Dopiero bliżej brzegu morskiego wznosi sią kraj znowu do kilku metrów nad poziomem morza, Najwyższem wzniesieniem Żuław jest wzgórze koło Grabin Zameczku wzniesione 15 m. n. m. Wisła na terenie Wolnego Miasta na długości 50 km, posiada 8 m. spadku, t, j. na 1 km. zaledwie 16 cm. Posiada zatem charakter rzeki nizinnej. Przy normalnym stanie wody tratwa płynąca wyłącznie z prądem rzeki potrzebuje na dopłynięcie z Mątw do ujścia do morza 14 godzin, w czasie powodzi 8 godzin. Ramiona Wisły w delcie w szczególności Leniwka, Nogat, i Elbląska Wiśła zmieniały często swój kierunek oraz ilość wody, a nawet ujścia do morza, na czem zyskiwał już to Gdańsk już to Elbląg. Brzeg morski na terenie W olnego Miasta jest przeważnie piasczysty doskonały do kąpieli. Natomiast dno morskie nie jest gładkie, ale posiada liczne wgłębienia, w rodzaju lejów, w których często toną nieprzezorni. Woda w sąsiedztwie takich lejów jest zrmniejsza niż w innych miejscach. W znacznej odległości od brzegu leżą duże mielizny piasczyste, a tak zwana Rewa Kameruńska (Kanie-rui:er Rilf) na wysokości Bąsaku słynna jest z połowu ryb. Dopiero w głębokości 40 metrów przestaje być dno morskie piasczyste, staje się natomiast gliniaste. Najpiękniejszą dolinę w granicach Wolnego Miasta twrorzy Radunia, wypływająca z jezior Szwajcarji Kaszubskiej, która ma charakter wartko płynącej rzeki górskiej, mając ocl źródeł do ujścia przeszło 200 m. spadku. Siłę jej wód wykorzystano w celach elektryfikacji Gdańska i Żuław Gdańskich. W tym celu zbudowano jedną przegrodę w r. 1907—10 koło Prędzieszyna, która spiętrza wody Raduni i tworzy 4 km długie jezioro, zaś drugą w r. 1925 koło Bolkowa, która wytwarza Siłę 9.000 koni. O kanale Raduni w spoimiiano wyżej, p. str. 48, Uprawa zievii. Na Wyżynach Gdańskich zmieniają się nieustannie grunta piasczyste, gliniaste i bagna Jak wszędzie na morenie polodowcow-ej występują tu liczne głazy narzutowe i drobniejsze kamienie, a szczególnie kamieni- tsy ste są grunta okolicy Przywidza, i Mierzyszyna. Największy'głaz narzutowy „Ziemenstein" o obwodzie 12 metrów znajduje się w lesie na południe od Mierzyszyna (Meisters-walde). Cokolwiek mniejszym jest głas „Marienstein" nad jeziorem Przywidzkim (Mariensee). Lasy większe przestrzenie zajmują tylko na Wyżynach Gdańskich. Poza tem zalesione są tylko wydmy nadbrzeżne, a jedynym lasem na Żuławach jest dębina koło Mątew. Za najpiękniejsze uchodzą lasy na wzgórzach na południe od Oliwy i Sopot. Na południe od Otomińskiego jeziora ciągną się lasy Bękowskie (Bankauer Forst), dalej na południe Lasy Stęgwałdzkie (Stangenwalder Wald), który ciągnie się aż do Przywidza, a wreszcie lasy Sobowickie. Lasy zajmują dziesiątą część powierzchni Wolnego Miasta. Głównym drzewem lasu jest sosna, zdarzają się też grupy świerków. Lasy liściaste są rzadkie. Lasy państwowe należą do zarządu nadleśnictw w Oliwie, Sobowicach i Stę-gwałdzie; lasy nadmorskie do nadleśnictwa w Steegen. Chóio bydła stoi wysoko, szczególnie na Żuławach, które posiadają doskonałe łąki. Oddawna słyną Żuławy z chowu k o n i. Słynne są stadniny w Traghein i Tralau. W r. 1923 liczyło Wolne Miasto 36.000 koni. Wśród ty dł a r o-g a t e g o przeważa wschodnio-fryz5rjska rasa czarno-biała. 85 związkowych mleczarni dostarcza rocznie około 40.000 cetnarów sera, W r. 1923 liczono w Wolnan Mieście 60.000 sztuk bydła. W czasie wojny wzrosła też hodowla owiec. (10.000 sztuk). Największą jest ow-czarnia meri-nosów na domenie w Sobowicach. W r. 1923 posiadało Wolne Miasto 70.000 ś w i ń. Wysoko stoi pszczelnie-t w o, a w r. 1920 produkcja miodu wynosiła 160.000 kg. Literatura tui-ystyczna, Polskich przewodników ani też map specjalnych dla terytorjum Wolnego Miasta niema, niemieckich dość dużo, ale nie stoją one na odpowiedniej wyżynie. Względnie najbardziej szczegółowym jest przewodnik: John Mu hi: ..Ftihrer durch Danzig und clurch das Werdergebiet", wydany w r. 1925 przez Danziger Verlags-Gesellschaft, a dołączony do Przewodnika Carstena po Gdańsku . Poza tein Oliwa i Sopoty mają specjalne przewodniki opracowane przez E. Ptittnera. wydane w latach przedwojennych przez firmę A. W Kafemann w Gdańsku. Tenże opracował przewodnik „Jaschkenthal und der Johan-nisberg bei Danzig". Oliwa i Sopoty mają nadto specjalne prospekty, rozsyłane przez dyrekcję zakładu kąpielowego, względnie magistrat. Z map i planów można polecić „Plan von Langfuhr und der Vororten . „YYaldkarte von Luftkurorte 01iva und Zoppot" i , Kartę von Luftkurotte 01iva und Umge-gend" (1 :2-5'.000). Z map polskich obejmuje terytorjum Wolnego Miasta Mapa Wybrzeża" wydana w r 1927 przez księgarnię „Ruch". Plan wycieczki. a terytorjum Wolnego Miasta po za miejscowościami położonemi na terenie samego miasta (p. wyżej str. 150). należy zwiedzić Oliwę i Sopoty. Osoby interesujące się zabytkami sztuki .powinny odbyć wycieczkę do Pruszcza. Dla zapoznania się z charakterem wyżyn gdańskich, polecenia godną wycieczka do jeziora Otomiń-skiego, oraz do Przywidza, zaś dla zwiedzenia Żuław Gdańskich i wydm nadbrzeżnych polecenia godne wycieczki parowcem Wisłą do Bąsaku i Steegen. oraz kolejkami wąskotorowemi do Nowego Dworu (Tiegenhof). Wreszcie ze względów narodowych polecenia godną wycieczka cło kolonji polskich koło Kłodawy.

wczasy, Pomorze, Wypoczynek, Martwa Wisła, Westerplatte, Port Gdański, Gdańsk, Brzezno, Wisłoujście, Pomorze, Wakacje, Wypoczynek, Zwiedzanie, Kaszuby, Żuławy Gdańskie