NadMorze

Wielka Aleja i Wrzeszcze Gdańska

16 sierpień 2013r.

WIELKA ALEJA I WRZESZCZE. 3 km', na północ od miasta leży Wrzeszcze (Lang-luhr). Dojazd tramwajami Nr. 1 i 2 (20 minut) oraz pociągami koleji podmiejskiej' (7 minut). Wrzeszcze z Gdańskiem łączy przeszło 2 km. długa Wielka Aleja (Grosse Allee), która w lecie jest głównym miejscem promenady mieszkańców Gdańska. Na całej długości obsadzona jest ona czterema rzędami lip, których ogółem jest 1410, sadzonemi staraniem burmistrza gdańskiego Daniela Gralatha w latach 1770 — 72, t. j. bezpośrednio przed pierwszym rozbiorem Polski. Powstała w ten sposób aleja lipowa, jedna z najpiękniejszych w dawnej Polsce, pełna cienia, a w lipcu odurzającego zapachu kwiatów. Na prawo od Wielkiej Aleji rozpoczynając od Gdańska, ciągnie się wąski a długi park Stelfensa, zapisany miastu przez malarza tego nazwiska. Założony w 1897, zajmuje 45 ha obszaru i ma 500 m. długości. Przytyka do niego przerobiony również na park dawny cmentarz szpitalny, gdzie zachowało się jeszcze kilka pomników. Po przeciwnej stronie aleji leży powstała w ostatnich latach czysta dzielnica willowa. Za parkiem Stellensa rozpoczynają się po prawej stronie cmentarze rozmaitych paraf j i ewrangielickich, a dalej po lewej parafij katolickich. Zaznaczyć tu należy, że Gdańsk nie posiada dotychczas centralnego cmentarza miejskiego, ale tylko cmentarze poszczególnych parafij, których jest kilkanaście. W połowie Alej i (Halbe Allee) stoi kilka ogrodowych restauracyj 1 kawiarni, w których w lecie odbywają się koncerty muzyk, a w zimie przedstawienia kabaretów. Za cmentarzami leży po prawej stronie hala sportowa (Sporthalle) z największą salą w Gdańsku, a za nią i za torem kolejowym Instytut akuszerek (He-bammen Lehranstalt). W środku Aleji na lewo kamień Gralatha, duży głaz narzutowy, umieszczony na cześć twórcy Wielkiej Aleji. Znajduje się tu też duży plac sportowy młodzieży szkół średnich, o 3 ha. powierzchni. W lewo zbacza z Wielkiej Aleji D e 11 b r ii c.k a 11 e e, przy której pod Nr. 3-a stoi willa polskiego komisarza generalnego. Dalej kilka modernistycznych willi, a za niemi przy końcu aleji stoi malowniczo położony u stóp zalesionego wzgórza wśród ogrodów szpital miejski. Jest to duży gmach modernistyczny, zbudowany w latach 1908 — 11 kosztem 5.000.000 marek. Od Wielkiej Aleji zbacza w lewo pod kątem ostrym wiodąca ku szczytowi Królewskiej Góry St. Michaels W e g. Idąc tędy od przystanku na rogu tej ulicy, dochodzimy wkrótce do Krematorium (Feuerbestattung), które stoi na Hyclowskiej Górze (Galgenberg), wśród obszernego cmentarza pod Nr. 70. Jest to monumentalna budowla o formach kombinujących modernizm z wczesnym gotykiem, ozdobiona wieżami, które kryją kominy. Wzniesiono je w r. 1914 wedle proj. Felhabera i Dahnego. Na tarasie przed kaplicą cmentarz, na którym grzebie się urny z popiołami zmarłych. Krematorjum można zwiedzać za napiwkiem (dozorca mieszka obok) w dnie, kiedy nie pali się zwłok nieboszczyków. Na tej samej górze wieża ciśnień wodo ciągów. Przy końcu Wielkiej Alei stoi po lewej stronie * Politechnika (Technische Hochschule), zbudowana w roku 1904, wedle proj,. Thura z Berlina i Carstenna z Gdańska. Jej fasada naśladuje formy gdańskiego renesansu, które jednakże okazały się mniej stosownemi dla monumentalnego gmachu, położonego na otwartym placu, niż dla wąskich kamieniczek przy ulicach Starego Gdańska. Fasadę zdobi złocony medalion Wilhelma II i 8 rzeźb alegorycznych z bronzu Duża klatka schodowa i aula. którą zdo bią malowidła ścienne Dettmanna. Zwiedzać ją można codziennie od 1 — 2 za napiwkiem. Przed wojną miała tutejsza politechnika zaledwie 500 słuchaczów, w tem garstkę Polaków. Obecnie liczba studentów wzrosła trzykrotnie, a wśród nich studjuje 400 Polaków, którzy posiadają sze- reg własnych instytucyj akademickich . B i-h 1 j o t e k a 'politechniki otwartą jest od 8—1 i 3—G. Między Politechniką a Wielką Aleją powstała po r. 1897 oryginalna kolonja własnych domów. Są to wille parterowe i piętrowe, których przy Eigenhaus-g a s s e i sąsiednich ulicach stoi tu 110. Powstały one przy pomocy fundacji Abegga (dla robotników i urzędników). Wielka Aleja przechodzi w H a u p t s t r a s se, główną ulicę Wrzeszcza, które ma też własny rynek. Wrzeszcze jest to dzielnica willowa o typie miasta-ogrodu, stanowiąca jak gdyby odrębne miasto o 40.000 mieszk., przedmieście, gdzie stoj!ą liczne i piękne wille, zamieszkałe przeważnie przez urzędników, kapitalistów i wojskowych gdańskich. Pozałem są tu duże koszary, gdzie do końca wojny kwaterowali pruscy „Huzarzy Śmierci", pozostający pod komendą niemieckiego następcy tronu. Mieszkał on tu przez szereg lat, nadając ton życiu publicznemu Gdańska, a dawna jego willa za Rynkiem należy obecnie do przemysłowca Jawelowskiego. Wrzeszcze posiada dwa kościoły ewangelickie. Niedaleko Rynku stoi kościół Lutra przy Johannisberg, neogotyk z witrażami, zbud. w r. 1899 wedle proj. Móckela, oraz kościół Chrystusa w dzielnicy Neuschottland za torem kolejowym przy Baerenweg, zbudowany w r. 1913 wedle proj. Phlepsa. Jest to neobarok, posiadający ołtarze z majoliki, oraz malowidła Asbacha. Katolicy mają kościół Serca Jezusowego, neogotyk z czerwonej cegły, z wieżą, zbudowany w r. 1901 niedaleko dworca kolejowego. Do okazalszych gmachów Wrzeszcza należy daw;ne k a s y n o oficerów huzarów, dom Akademickiego Związku Sportow:ego, oraz szkoła realna im. Conradiego. Od zachodu sąsiaduje z Wrzeszczem pasmo pięknych zalesionych wzgórz, wśród których ciągną się miłe doliny, zabudowujące się powoli w;lillami. W szczegół ności leżą tu Góry św. Jana i Królewska, a ciągnąca się między niemi dolina nosi nazwę Jaśkowej Doliny (Jasch-kental). Z Rynku we Wrzeszczu dochodzi się ku niej zabudowaną okazałem! willami milionerów gdańskich ulicą Jaschkentaler W e g. Na obydwóch wymienionych górach po obu stronach doliny leży niewielki las "Jaschkentaler Wald, kupiony przez miasto w r. 1832, i zamieniony na park publiczny. Zajmuje on 174 morgów powierzchni, a pełen jest okazałych drzew szpilkowych i liściastych. Wśród lasu kilka restauracyj. Na północ od doliny leży Góra Św. Jana (Joha-nisberg), gdzie na św. Jana odbywają sią zabawy ludowe, jako tradycyjna pozostałość polskiej sobótki. W małej dolince wśród lasu urządzono teatr na otwartem powietrzu, zwany gajem Gutenberga (Gutenberghain), gdzie odbywają sią przedstawienia w maju i w czerwcu. Poszczególne części parku i promenady mają swoje nazwy: jak Most Aniołów 1 Most Djabelski, Wyżyny He-weliusa i Gutenberga, Ławka Hahna, Ścieżka Filozofów, Plac Bauera, i t. p. Po przeciwnej stronie doliny leży * Królewska Góra (Kónigshóhe) 98 m. nad morzem, która jest najwyższym ze wzgórz w okolicy Gdańska. Na szczycie usypano kopczyk, skąd rozciąga się wspaniały widok na okolice Gdańska i morze, natomiast samego miasta nie widać. Nad morzem obejmuje widok miejscowości kąpielowe od Orłowa po Heubude. W bezpośerdnim sąsiedztwie tego parku u stóp wzgórz i na wzgórzach powstała czysta i piękna dzielnica willowa. Z okien stojących tu will daleki widok aż po Hel. Zwiedzenie parku na Górze św. Jana i Górze Królewskiej zabierze dwie godziny czasu, a ułatwia to specjalny przewodnik niemiecki (E. Puttner: Jaschkental) z planem parku. W każdym razie należy idąc tam i z powrotem obrać różne drogi. U stóp Królewskiej Góry od strony południowej u zbiegu St. Michaels Weg i Helligenbrunnerstrasse leży Zakład Ślepych (Wilhelm-Augusta Blindenanstalt), który można zwiedzać za pozwoleniem dyrekcji. Mieści się on w kilku willach, wśród dużego, zaniedbanego parku o 12 ha. obszaru. Niegdyś była to podmiejska posiadłość kupca Zachariasza Zappio (p str. 110), który miał tu pałacyk barokowy, gdzie mieszkał Sobieski, a w r. 1717 August II. Otaczał go park w stylu francuskim ze stawami i fontan nami Pałac pozostał dotychczas, częściowo przebudowany. Obok Święta Studnia (Heiligenbrunn) ze źródłem wody mineralne], używanej jako woda stołowa. W dolinie Królewskiej, którą biegnie Kónigstalerweg stoi poniżej zakładu Ślepych duży gmach modernistyczny mieszczący szkołę przemysłową (Gewerbeschule) oraz seminarium nauczycielskie. Życie dość licznej we Wrzeszczu kolonii polskiej grupuje się dokoła dawnych koszar przy Heeresanger l a. Znajduje się tutaj w- budowie polski k o ś ci ó ł ś w, Stanisława, mieści się dom akademicki i stowarzyszenia akademickie, a w razie potrzeby mogą znaleźć pomieszczenie wycieczki zbiorowe. Między Wrzeszczem a Wisłą leży za torem kolei do Nowego Portu Neuschottland, gdzie w latach powojennych powstała duża k o 1 o n j a wilio w a, zabudowana według jednolitych planów miasta-ogrodu. Nad Martwą Wisłą leży przedmieście S c h e 11 m u h 1, z szeregiem fabryk i dużych składów firm transportowych. Na północ od Wrzeszcza naprzeciw daw-nych koszar huzarów na przedmieściu Leegstriess powstała w latach 1900—1907 k o 1 o n j a willowa ze 108 domów" dla robot ników i urzędników, założona przy poparciu fudacji Abegga.