NadMorze

Położenie,Statystyka,Ustrój Polityczny,Literatura Gdańska

16 sierpień 2013r.

POŁOŻENIE, STATYSTYKA, USTRÓJ POLITYCZNY, LITERATURA GDAŃSKA. Nazwę Gdańska wywodzą, od ,,ku Danji|', gdyż stąd najbliższa droga wiodła do Dauji, mającej wówczas na Bałtyku największą potęgę i znaczenie handlowe. Najwcześniej w dokumentach pojawia się nazwa polska „Gyclda-nizc" (997), później „Gdańsk" (1150), później łacińskie ,,Ge-cianum", a najipóżniej niemieckie -Danzig". Herb Gdańska pierwotnie przedstawiał okręt żaglowy na morzu — od czasów krzyżackich dwa krzyże białe na ozerw-onem polu do których w r 1457 Kazimierz Jagiellończyk doda! u góry koroną królewską. Położenie. Gdańsk nie leży nad Wisłą, ale nad Motła-wą, w odległości 2 klan, od Wisły a 6 kim. ocl dawnego ujścia Wisły do morza. Miasto leży na bagnistej niegdyś, alu-wialnej równinie, na Żuławach Gdańskich, wzniesionej zaledwie 2—5 m. n m., którą osuszono dopiero w ciągu średnich wieków Od zachodu sąsiadują z miastem malownicze wzgórza dochodzące do 60 m n m., tworzące wschodnią krawędź wzgórz wyżyny pomorsko-bałtyckiej, które w dal szym ciągu przechodzą we wzgórza Szwajcarii Kaszubskiej. Statystyka. Gdańsk liczył przed wojną wraz z .przedmieściami 180.000 m„ W' tem zaledwie 8.000 Polaków, Wśród ludności stanowili ew-angelicy 77°/o, katolicy 20°/0, żydzi 3°/o. Katolicy mają wi mieście 4 kościoły paraljalne, ewangelicy . Obecnie liczy Gdańsk 212.000 mieszkańców, w tem Polaków około 40.000, z czego przy spisach ludności z powodu małego uświadomienia tylko połowa przyznaje się do narodowości polskiej. Przed wojną posiadał Gdańsk politechnikę, szkołę wojenną morską, był siedzibą naczelnj regencja Prus Zachodnich. Gdańsk był ważną fortecą niemiecką, a załoga wojskowa wynosiła 7,000 ludzi. Obecnie jest Gdańsk stolicą „Wolnego Miasta Gdańska | które znajduje się pod protektoratem Ligi Narodów, dokonywanym za pośrednictwem Wysokiego Komisarza, rezy dującego w Gdańsku. Władzę ustawodawczą sprawuje sejm (Volkstag) składający się ze 120 posłów", wiybra-nych na 4 lata w głosowaniu ,pow-szechnem. rówinem, tajnem i bezpośredniem. Pierwsze wybory odbyły się w r. 1920, drugie w r. 1923. Senat składa się z prezydenta, którym obecnie jest były nad burmistrz Sahm, jego zastępcy i 20 senatorów, z których siedmiu z pośród naczelników urzędów, a 13 z pośród delegatów sejmu. W Senacie, który sprawuje władzę wykonawczą. nie zasiada ant jeden Polak. R a d a G m i n n a (Sladtburgerschaft) wybieraną jest przez sejm. Obecna wyznaczona 0-go lutego 1924 składa się 50 członków, w czem jest 2-eh Polaków. Dla paralji katolickich, położonych w obrębie Wolnego Miasta, które poprzednio należały do diecezji w Pelplinie, utworzono w r. 1922 osobną administraturę apostolską pod zarządem biskupa tur. Edwarda ()'Rour-ke, który rezyduje w Oliwie. Ma on konsystorz z 4-ch kanoników, wyłącznie Niemców. W r. 1920 posiadał Gdańsk Politechnikę, 6 g i m n a z j ó w i wyższych szkół realnych niemieckich, jedno gimnazjum polskie. Gdańsk jest miejscem urodzenia wielu wybitnych w Polsce i W' Niemczech ludzi. Należy do nich sztycharz Jeremiasz Falk (1029). biskup warmiński, a zarazem poeta łaciński Dantyszek, (XVI wiek), astrolog Jan He-relius (Helwełcke, 1011—87), radny Starego Miasta i piwowar, który odkryty przez siebie gwiazdozbiór nazwał na cześć króla Sobieskiego ..Janina", słynny sztycharz i rysownik Daniel C h o d o w i e c k i (1726—1801), Jizyk F a li-r e n h e i t, filozof Artur S c h o pp e n h a u e r (1788), malarz flisaków- Wilhelm Stryj o w s k i i inni. Ich domy rodzinne oznaczają przeważnie tablice pamiątkowe. Literatura Gdańska bardzo bogata w języku niemieckim, posiada kilka dzieł także w języku polski m. Należą tu w szczególności: Ks. Kazimierz Krusz y ń s k i: Stary Gdańsk i histo-rja jego sztuki, Kraków 1912. Szymon Askenazy: Gdańsk i Polska, Warszawa 1922 (Gebethner i Wolff). Dr. Franciszek Klein: Gdańsk. Z licznych dziel niemieckich przytaczamy szonym wydaniu (stron 31) w roku 1924, jako „Kleiner Filii-rer durch Danzig". Fuhrer durch die Freie Stadt Danzig, Verlag A. W. Kalemami, Danzig 1920. Str. 72, 36 ilustr. A. B e r 11 i n g: IllustrierteT Fuhresr durch Danzig. 8 Aullage 1924. Danzig A. W. Kafemaon, str. 47, 10 ilustr. i plan miasta. W języku polskim poza przewodnikiem dr. Orłowicza, pojawił się w r. 1921 jedynie wydamy bezimiennie przezi Dziennik Gdański Ilustrowany Przewodnik po Gdańsku i okolicy" (8°, str. 70). Kilka polskich przewodników przedwojennych z powodu zmienionych stosunków przestało już być dziś aktualnymi. W języku niemieckim istnieje kilka momografji szkolnych o tendencjach antypolskich, w szczególności: Reinhold M a n t a u: Heimatkuode der Freien Stadt Danzig. Danzig 1924. Danziger Verlagsgesellschaft. 8°, str. 94. Rząd pruski przeprowadził w latach 1884—1913 i ai w e n taryzację zabytków sztuki dawnych Prus Zachodnich. Jest ona zawartą w monumentalnem dziele: Kunst u n d B a ud e n k m a 1 e r der Prorinz W e s t p r e u s s e n, którego pierwszych 11 zeszytów opracował konserwator Jan Heise (fl899), luzy dalsze jego, następca Bernard S c han i d. Terytorjum wolnego miasta Gdańska obejmuje zeszyt czwarty (powiaty gdański wyżynny i nizinny) opracowany przez Heisego, oraz zeszyt czternasty (powiat malborski t. j. Żuławy Gdańskie) opracowany przez Schmida. Zabytki Gdańska dotychczas inwentaryzacją tą nie są objęte. Charakter po p uiarne j mon ogTal ji ma pośwaę-cone całym Prusom Królewskim dzieło: Die Prowinz "West-preussen im Wort und Bild, które w drugim wydaniu wyszło w latach 1914r—15. W drugim tomie dłuższy ustęp poświęcono Gdańskowi. Wiele wiadomości historycznych, dotyczących Gdańska i Prus Królewskich, zawierają Roczniki Polskiego Tow. Naukowego w Toruniu, oraz czasopisma niemieckie: Zeit-schrilt des Westpreussischen Geschicbtsvereins oraz Mit-teilungen des 3 ROZWÓJ Sztuki I Zabytki Gdańska Najwybitniejsze zabytki artystyczne Gdańska pochodził z okresu jego przynależności do Pol ki. Dwa stle nadają Gdańsków i piet n- o a. r t y s t y c z ne: późny ceglany gotyk. t. zw nadwiślański, oraz renesans w specjalnej odmianie t. zw. renesans gdański. Z epoki romańskiej, t j. okresu panów anią książąt Pomorskich. niż już w Gdańsku nie pozostało, aczkolwiek kilka kościołów, jak kościół św. Katarzyny i Dominikanów, swymi początkami odnoszą się do tej epoki. W sąsiedztwie Gdańska, najw ybitniejszym zabytkiem tej doby, jest zupełnie przebudowany w- epoce gotyku 1 baroku kościół Cystersów w Oliwie. Gctyk reprezentowany jest znakomicie i to nie tylko w architekturze, ale po części też w rzeźbie, malarstwie 1 przemy śle artystyczny ni. Budowle gotyckie Gdańska są to gmachy ceglane, typu zw anego u nas g o t y k i e m nadwiślański m a u Memców gotykiem krzyżackim, lub bałtyckim. Nay.wiśk budowniczych Gdańska epoki gotyckiej naogól nie znamy, lecz zapewnie byli oni po owici miejscowego pochodzenia, po części pochodzili z Lubeki, skąd przybyli do Gdańska pierwsi osadnicy niemieccy Starego Miasta w r. 1238. przy wożąc ze sobą lubeckie prawo i w zory goty ku ceglanego, którego Lubeka jest ojczy-z ną. Gotyk gdański, niema żadnej specjalnej cechy, która-by tutejszym budynkom gotyckim nadawała odrębny gdański charakter Zresztą większość zabytków z epoki gotyckiej uległa w Gdańsku przebudowie y epoce renesansu i baroku. Gdańskie kościoły gotyckie zaczynane były przeważnie w XIII w a budowane i kończone w IY i XV w aogół są trzynawowe i posiadają płaskie absydy. aw poprzecznych zazw yczaj niema Przeważnie są to budowle ceglane (t zw Rohbau) odznaczają się prostotą i monumentalnością, przy równoczesnym brak u o r n a m en tli -ki. W gotyckich kościołach Gdańska niema ozdobnych portali, szczytów kwiat on ów rzeźb kamiennych nazewnątrz i t p. Skromna, jest też ornamentyka wieź. a względnie najpiękniejsze wieże posiadają kościoły św Mikołaja, św , Jana i św. Katarzyny, ten ostatni z barokowym hełmem. Do doby wczesnego gotyku z końca XIII w. dadzą się odnieść tylko niektóre części kościoła w Oliwie, zakrystja i dolna część wieży w kościele Dominikanów (12(50—1487), kościół św. Katarzyny, zaczęty w początkach XIII. wykończony w XV w., i niektóre resztki dawnej budowli w kościele marjackim. W XIV w. ożywiła się budowa kościołów. W r. 1343 zaczęto budowę największego ze wszystkich, imponującego ogromem, kościoła Ma.rjackiego, który wykończono dopiero w r. 1502. W r. 1393 zaczęto budowę kościoła św. Piotra (odbudowany po pożarze w r. 1515), św. Elżbiety ((1394), św Brygidy (1396). Inne kościoły pochodzą z XV w. W szczególności klasztor i prezbiterium kościoła Franciszkanów oraz kościół św. Barbary, wykończono koło r. 1431. św. Ja-kóba 1432 i Karmelitów w r. 1481, a równocześnie kaplicę św. Anny koło kościoła Franciszkanów. Kościół św. Jana zaczęty w r. 1214, obecną postać otrzymał w r. 1460. kościół św. Bartłomieja w- r. 1499. Nazwisk budowniczych tych kościołów, za wyjątkiem kościoła Mariackiego, nie znamy. Ze szczegółów architektonicznych zwracają uwagę przyczółki schodkowe kościołów św. Trójcy i św. Katarzyny, oraz oryginalna wieża św. Piotra. Gotyckie budownictwo świeckie naogół wzorowa!o się na budownictwie kościołów. Jego bardzo oryginalnym zabytkiem jest w Gdańsku stojący nad kanałem Radun: Wielki Młyn Krzyżacki z r. 1349. Gotycki w założeniu ratusz został później przebudowany, lepiej natomiast, zachował charakter gotycki, pochodzący z końca XV w. Dworzec Artusa, jednakże ich ornamentyka pochodzi w całości z następnych czasów. Bardzo charakterystycznymi zabytkami średniowiecznego gotyckiego obwarowania miasta są zachowane wieże i bramy miejskie od strony Motławy, z których większość pochodzi z XV w. Najbardziej charakterystyczną z nich jest wieża Zóraw (Krahntor) z r. 1411 nad Motławą. Z domów prywatnych pozostała strzelnica św. Jerzego (1487—94). silnie przebudowana, płebanja Mariackiego kościoła i cztery kamienice, a to: przy F.rauen-gasse 12, Breitegasse 77 i Hosennahergasse 10 i 11. Są to wąskie budowle z wysoką facjatą schodkową. Słabiej przedstawiają się zabytki rzeźby i malarstwa epoki gotyckiej. W znacznej mierze jest to skutkiem opanowania kościołów gdańskich przez protestantów w XVI wieku, gdyż przy tej sposobności usunięto pozostałe w kościołach z gotyckiej epoki obrazy, rzeźby, ołtarze i t. A. Stąd to, niektóre z kościołów ewangelickich robią wrażenie pustki. Najbogatszym pod względem zabytków jest kościół MarjaCki, który posiada najcenniejszy obraz Gdańska, jakim jest -bezsprzecznie „Sąd Ostateczny" Memlinga z roku 1471. Zachowało się tu też sporo rzeźb i obrazów gotyckich, przeważnie z dawnych tryptyków. W wielkim ołtarzu obrazy z tryptyku mistrza Michała z r. 1516. Kilka innych zachowanych tu tryptyków wykazuje wpływ szkoły flamandzkiej. Kilka rzeźb i obrazów z epoki gotyckiej mają też kościoły św. Katarzyny i św. Jana, oraz Dwór Artusa. Renesans pojawia się w Gdańsku później niż gdzieindziej w Polsce, bo dopiero w czwartej dziesiątce XVI w. Narazie widać wpływy włoskie (do r. 1560), później wipływy holenderskie i flamandzkie, przeszczepione na grunt gdański przez przybyłych stamtąd emigrantów, a z ich skrzyżowania wyrabia się renesans gdański, bardziej pokrewny jednakże .renesansowi flamandzkiemu niż włoskiemu. Zasadniczą cechą renesansu gdańskiego jest przewaga pierwiastku poziomego nad pionowym. Najlepiej widać to w obydwóch fasadach arsenału. Epoką największego rozwoju budownictwa renesansowego w Gdańsku jest czas ocl połowy XVI do połowy XVII w., kiedy działa tu wielu znakomitych architektów, malarzy i rzeźbiarzy. Budownictwo kościelne w tej epoce, gdzie kościoły opanowali ewangelicy, nie rozwija się zupełnie, cała uwaga natomiast skupia się na okazałych budowlach świeckich, gmachach reprezentacyjnych, oraz budowlach, zostających w związku z obroną miasta, jak arsenał i bramy. Najpiękniejsze fasady domów prywatnych starego Gdańska pochodzą z tej właśnie epoki, wtedy prowadzi się przebudowę ratusza i Dworca Artusa, powstaje .ratusz Starego Miasta, Zielona Brama, Wysoka Brania, Długo-uliczna Brama, arsenał i inine. Najwcześniejszym domem renesansowym, jaki zachował się w Gdańsku jest Dom robotniczy z r 1549, który wykazuje jeszcze czysto włoskie motywy. Z tego samego roku pochodzą, dom szewców, południowe odclrzwia kościoła Marjackiego (1555) i dom przy Jopengasse 36 (1557). Do najpiękniejszych domów w stylu włoskiego renesansu należy kamienica niegdyś Baumów, przy Langgasse 45, naprzeciw ratusza, budowa w r, 1560, oraz równocześnie zbu. dowana Ferberów, przy Langgasse 28 Fasadę renesansową flamandzkiego typu, spotykamy po .raz pierwszy w roku 1503, przy Langgasse 37, a podobną jest do niej kamienica, przy Langgasse 74. Są to pierwowzory charakterystycznych dla Gdańska kamienic z końca XVI i początków XVII w. Cechą charakterystyczną k a mienie renesans o w y c h i w* c z e s n o b a r o k o w y c li są ozdobne fasady, przeclproża i sienie. Fasady odznaczają się nadzwyczaj bogatą ornamentyką irzeźhiarską, która niejednokrotnie po krywa cały front kamienicy od dołu do szczytu przyczółka nie ograniczając się jedynie do ozdobnych portali i obramień okien. Fasady były zazwyczaj polichromowane i złocone, co ulicom gdańskim nadawało wiele barwności. Posągi i medaljony używane do dekoracji fasad przedstawiają starożytnych bogów rycerzy, alegoryczne postacie kobiece, wybitnych ludzi czasów starożytnych i nowszych, oraz zwierzęta, które są godłami domów, (np. dom pod Lwem, Pod Żółwiem i t. p,). W końcu XVI wieku, powstały też bardzo charakterystyczne dla Gdańska przedproża (Beischlage), a najstarsze z zachowanych pochodzi z r. 1591. Niegdyś przedproża posiadały wszystkie szersze ulice Starego Gdańska, a także ul. Długa, obecnie -zachowały się one j-uiż tylko przy ulicach bocznych o niniejszym ruchu (p ił, sir 35). Balustrady przedproży zdobią rzeźby i płaskorzeźby kamienne, a wiodące ku nim schody duże kamienne kule Umieszczenie przedproży wysoko ponad poziomem ulicy, miało na celu ich uchronienie od zalewu w czasie powodzi. Z przedproży prowadzą do sieni bogato rzeźbione drzwi, ujęte w ładne portale. Trzecią charakterystyczną cechą palrycjuszowskich ka mienie są t zw. sienie gdańskie (Danziger Diele), które niestety z wyjątkiem kilku zachowały się już tylko na starych sztychach. Najpiękniejsze sienie gdańskie na ul. Długiej i Długim Rynku zamieniono na magazyny. W sieniach tych, przeznaczonych do zawierania interesów handlowych, sufit był zazwyczaj dekorowany obrazami ujętymi yv artystycznie rzeźbione ramy, ściany wykładane kaflami gdańskimi, stały tu bogato rzeźbione szafy gdańskie, a na piętro prowadziły charakterystyczne dla Gdańska kręcone schód y. Względnie najlepiej zachowała się sień gdańska w domu ławników, przy Długim Rynku 43, w ratuszu, oraz w domu Uphagena, gdzie jest jednakże dość skromna. Pracujący w Gdańsku artyści byli najczęściej przybyszami, z miast niemieckich, iuib z zagranicy. Miasto przykładając wielką wa.gę do rozwoju artystycznego wysycało młodych ludzi na nauki do Włoch i Niderlandów, a na stanowiska budowniczych rzeźbiarzy i malarzy miejskich powoływano Włochów i Flamandów, którzy osiedlali się na stale w Gdańsku i otrzymywali tutejsze obywatelstwo. Malarze mieli tu własny cech od r. 1612. Pierwszym znanym z nazwiska arryst.ą gdańskim jest Polak Ailrjan Karfycz, który w r. 1533 wykonał dla Dworca Artusa posąg św. Rejnolda, a w r. 1540 św. Krzysztofa. Wybitnym artystą jest Jan Kramer, nadworny architekt elektora saskiego, który działa w Gdańsku w latach 1565-77. Zaraz po przybyciu do Gdańska wybudował na zlecenia miasta Zieloną Bramę z apartamentami gościnnemi dla królów polskich. Najwybitniejszą z wniesionych przez niego budowli jest Dom Angielski przy Brotbankengasse (1569), a równocześnie z nim stawia „Lwi Zamek" przy Lan-gegasse 35. Jego projektu jest też kamienica przy HI. Geist-gasse 79. W jego budowlach przeważa wpływ włoski. Najwybitniejszym gdańskim artystą doby renesansu jest Antoni van Obbergen, pochodzący z Malines we Flan-drji, który osiadł w Gdańsku w r. 1586 a w latach 1593—1612 był budowniczym miejskim. Przed przy jazdom do Gdańska zbudował on dla króla duńskiego zamek Kronborg.. Był on również inżynierem fortyfikacyjnym, a jako taki pracował nad budową twierdzy w Wisłoujśctu. W r. 1587 przerobił szczyt Wieży Więziennej i rozpoczął budowę ratusza Starego Miasta. Jego dziełem jest też szczyt Wieży Tortur oraz Dcm Tow. Przyrodniczego, obok Frauentor, wzniesiony w latach 1597 — 99. Prawdopodobnie budował on także szkołę P. Marii i trzy domy kaznodziejskie obok kościoła św. Katarzyny (1002). Najwspanialszym i najbardziej charakterystycznym jego dziełem jest dawny arsenał przy Jopengasse, zaczęty w r. 1605. Przy budowie pomagali mu murarz Jan Strakowski i rzeźbiarz Wilhelm Bart starszy. Współcześnie działa w Gdańsku rodzina flamandzkich artystów van dem Blocke pochodząca również z Malines, z których Wilhelm van ciem Blocke został w r. 1584 przyjęty na budowniczego miejskiego na polecenie króla Batorego, dla którego przedtem wykonywał roboty w Siedmiogrodzie. Jego najpiękniejszym dziełem jest Wysoka Brama, budowana 1586—88. Z domów prywatnych pizypisują mu autorstwo fasad kamienic. Langgasse 55, Hundegasse 58, Langebriiclte 11, zaś z rzeźb, grobowce rodziny Kosów w Oliwie i Bali rów wi kościele Mariackim. Zmarł on w Gdańsku w r. 1628. Współcześnie z nim działał malarz Izaak ran Blocke, którego obrazy pozostały w salach ratusza. Syn Wilhelma Abraham ran ciem Blorke był równocześnie rzeźbiarzem i architektem, a po śmierci van Obber-gena sprawował w latach 1612—1628 godność budowniczego miejskiego. Jego dziełem jest piękna, przeważnie pod wpływem włoskiego renesansu w ystawiona. Długouliczna Brama (1612—-li), rzeźbiarska dekoracja zbrojowni, przebudowa fasady Dworca Artusa (1617), fasada domu przy Lang-gasse 30 (1619). częściowo studnia Neptuna., oraz ozdoby rzeźbiarskie Czerwonej Izby w ratuszu. Jego brat Jakób, urodzony w r. 1577, po naukach w Holandii objął w Gdańsku godność miejskiego cieśli i snycerza. Jego dziełem jest nowy dach Dworca Artusa z r. 1616. W r. 1628 obejmuje godność budowniczego miejskiego Jan Voigt % Rostoku. Jego dziełem jesł piękna fasada domu Stefensów przy Langenmarkt 41, oraz dom przy Hł. Geist-gasse 57. Równocześnie działa Andrzej Schluter starszy, po którym pozostała piękna i bardzo charakterystyczna dla gdańskiego renesansu fasada jego własnego domu przy Joppengasse 1, zbudowanego w r. 1040, a jego dziełem są też kamienice przy Brotbankengasse 28, Joppengasse 22. Hundegasse 99, I Damm 14. Brotbankengasse 15. Wybitniej szyrn artystą był jego syn, słynny barokowy architekt niemiecki, Andrzej Sclituter młodszy, który później jako jeden z nadwornych architektów króla Sobieskiego współdziałał przy budowie pałacu w Wilanowie i pałacu Krasińskich w Warszawie. W Gdańsku jego dziełem są rzeźby w Królewskiej kaplicy, fasada domu Langegasse 20 i portal Hundegasse 25. Współcześnie pracuje architekt a równocześnie inżynier wodny i fortyfikacyjny Polak Jan Strakowski. Pracuje on w Gdańsku od r. 1594, a w r. 1603 obejmuje posadę mistrza murarskiego miejskiego, którą sprawuje do r. 1635. Początkowo pomaga van Obbergenowi i van Blocltowi przy budowach arsenału i Długoulicznej Bramy, w r. 1619 stawia Jaz kamienny na Mołtawie, w r. 1626 buduje obok Nizinną Bramę, w r. 1628 Langgartentor, a równocześnie Królewski Spichlerz. Jako rzeźbiarz pomaga mu Herman Knust. Jego syn Jerzy Strakowski po naukach zagranicą zostaje w r. 1642 miejskim budowniczym, w r. 1638—39 buduje fortyfikacje nad Wisłą, a w r. 1645 koło Nizinnej Bramy Mały Arsenał. Mniej, niż zabytków architektury zachowało się z owej epoki zabytków rzeźby i malarstwa, a najcenniejsze znajdują się w ratuszu i Dworcu Artusa. Przy dekoracji malarskiej tych gmachów współdziałał holenderski artysta Jan V r e d e m a n de V r i e s z LaeuvaTden, równocześnie malarz i inżynier fortyfikacyjny. Pracuje on w Gdańsku po r. 1592. Najlepszym z jego dzieł jest Orfeusz na ścianie Dworca Artusa. W r. 1595 wykonuje 7 wielkich ściennych obrazów do Czerwonej Izby w ratuszu. Najlepszym z dawnych malarzy gdańskich był Antoni M ó 1-1 e r, ur. w r. 1563 w Królewcu, uczeń mistrzów włoskich i flamandzkich, który osiadłszy w Gdańsku w r. 1595, zmarł tu w r. 1620. Kilka bardzo dobrych jego obrazów znajduje się w ratuszu i Dworcu Artusa, a pochodzą one z lat 1601—3. W drugiej połowie XVII w. za Jana Kazimierza działa w Gdańsku jako architekt Piotr Will er, uczeń Jakóba von Kampen z Holamiji. Był on równocześnie nadwornym architektem Jana Kazimierza i zbudował mu pałacyk letni w Nieporęcie pod Warszawą. W Gdańsku jego dziełem jest hełm kościoła Brygidek i wieża kościoła Bożego Ciała. Za czasów Sobieskiego pracuje w Gdańsku jako najwybitniejszy architekt Bar teł Ranisch. Jego dziełem jest kaplica królewska (1678 — 81), wykazująca wpływ wioski, kościół św. Ignacego (1687). przybudówka do kościoła Bożego Ciała (1688) i dom ubogich (1699). Z działających w tej epoce malarzy w Gdańsku wyróżnia się M i 1 c e w i c z (Milzewith), którego cenny obraz z r. 1652 zachował się w kościele św. Katarzyny. Pod koniec XVII w. pracuje w Gdańsku Andrzej S 1. e c h (t 1693), pochodzący ze Szczecina, wybitny portrecista i malarz religijny, którego kilka obrazów ma kościół w Ołiw7ie, oraz Muzeum Miejskie w Gdańsku. Z epoki późnego baroka i rokoka z XVIII w. mniej się zachowało w Gdańsku zabytków i niewiele nazwisk ich twórców. Krzysztof S t r y j e c k i wykonuje tablice marmurową nad drzwiami szpitala św. Elżbiety (1752), jego uczeń Daniel Eggert w r. 1768 —• główny portal ratusza. Posąg Augusta III w Dworze Artusa z r. 1755 jest dziełem Meissnera. Rzeźby obu tych artystów, zdobiły też Oliwską Bramę, oraz liczne wille patrycjuszów i parki przy7 tych willach, których sporo stało we Wrzeszczu, Po-łąkach i Oliwie. Wspaniałe urządzenie rokokowe wnętrza zachowało się w7 domu Uphagenów na Langgasse. Z tego okresu pochodzi piękny domek na Schaferei 3. oraz dawny dom konsulów rosyjskich z r. 1723 na Langgarten. Przy tejże ulicy7 stał do r. 1905 rokokowy pałac marszałka koronnego Mniszcha z roku 1750. W okolicy Gdańska z tej epoki pochodzi piękny pałac opatów w Oliwie, gdzie jako ogrodnik i architekt opata Rybińskiego był czynny Polak Dembiński. Z artystów, działających w Gdańsku w XVIII w., wybija się Daniel Chodowiecki (1726—1801), urodzony w Gdańsku, znakomity rysownik i sztycharz. Wobec podnoszonych przez Niemców wątpliwości co do jego narodowości, stwierdzić należy, że Chodowiecki kilkakrotnie w listach, pisanych do przyjaciół w Polsce w języku polskim, zaznaczył wyraźnie, że uważa się za Polaka nietylko z nazwiska i z urodzenia, ale też z przekonania. W stylu empire i Biedermayera nie wiele powstało w Gdańsku domów, gdyż była to epoka zupełnego zastoju budowlanego. Z powodu jednak uszkodzenia wielu domów w czasie bombardowania w a*. 1813 zostały one prze budowane w stylu empirowym. Jedynym większym budynkiem w tym stylu jest pochodzący z r. 1801 teatr miejski na Kohlmarkt. Bardzo charakterystyczne są małe clom-ki empirowe przy Karpfenseigeni. Nowoczesne budownictwo gdańskie wzoruje się na renesansie gdańskim Twórcami najwybitniejszych gmachów, wznoszonych w Gdańsku w drugiej połowie XIX w. i początkach XX w1, są architekci niemieccy Hasak (Bank Rzeszy 1900), Ende i Bockmann (synagoga i kilka innych), Carstenn (1903, politechnika) i inni. W Polsce"słynął Gdańsk ze swego przemysłu artystycznego, który w kilku działach utworzył odrębny styl gdański. Szczególnie wysoko stało tu stolarstwo i snycerstwo artystyczne (słynne szafy gdańskie, meble, schody kręcone, ołtarze i t. d.) Jednym z najwybitniejszych sny-cerzów był Szymon Horl w końcu XVI w., którego dzieła zachowały się w ratuszu. Sławne było tutejsze złotnic-t w o i cyzelerstwo. Piotr von der Rennen z Gdańska jest twórcą wykonanych ipo r 1060 bardzo pięknych srebrnych trumien na zwłoki św. Stanisława w Krakowie i św. Wojciecha w Gnieźnie. Na trzeciem miejscu stoi ludwiisai s t w o. W całej Polsce spotkać można piękne dzwony, odlewane w Gdańsku, których liczba coprawda bardzo się zmniejszyła po Zarządzonych w czasie ostatniej wojny rekwizycjach przez państwa centralne (szczególnie piękne dzwony odlewane w XVIII w, w firmie Johann Gotfried Anthony) Z Gdańska pochodzą też piękne kraty i balustrady branżowe (np. krata kaplicy Wazów na Wawelu, dzieło Michała Wennliolda 1671), z których kilka zachowało się w kościołach samego Gdańska. Z nnych działów przemysłu artystycznego słynął Gdańsk z wyrobu kafli (malowane piece gdańskie), świeczników i pająków mosiężnych, wyrobów z bursztynu, pasowi polskich, zegarów, zwanych gdańskiem!, wyrobów z cyny i ołowiu i t. d. Z wyrobami gdańskiego przemysłu artystycznego zapoznać się można najlepiej w zbiorach .w Dworcu Artusa, w kamienicy Upha gena 1 Muzeum Przemysłowem. Za polskich czasów posiadał Gdańsk własną mennicę. a wyrabiane w niej monety odznaczają się wielkim artyzmem w wykonaniu. Odnosi się to szczególnie do końca XVI wieku, kiedy mennicą kierowali Jan i Kasper Gobełiu-szowie, oraz w epoce Sobieskiego za Hoehna ojca i syna. Do najcenniejszych zabytków przemysłu artystycznego Gdańska z doby renesansu i baroku należą okazałe o rga-n y. Muzyka kościelna była pielęgnowana w Gdańsku od-dawaria, a w kościołach ewangelickich i katolickich utrzymywano duże chóry, orkiestry, i starano się mieć jakaiaj-piękniejsze i największe organy. Najpiękniejsze są rokokowe organy kościoła w Oliwie z r. 1762. W samym Gdańsku bardzo piękne i bogato rzeźbione organy z lat 1653—73 posiada kościół św. Jana. Z tego samego czasu pochodzą organy kościoła św. Katarzyny i św. Trójcy, a wreszcie w r. 1760 wykończono duże organy kościoła Mariackiego. Dziełem snycerzy gdańskich są piękne ołtarze, zarówno w kościołach gdańskich, jak i w wielu kościołach w całej Polsce. W Gdańsku najpiękniejszym jest kamienny ołtarz barokowy w kościele św. Jana, w okolicy ołtarz św. Trójcy w kościele w Oliwie z r. 1611.

wczasy, Pomorze, Wypoczynek, Gdańsk, Pomorze, Kaszuby, Zabytki, Zwiedzanie, Wypoczynek, Wczasy, Motława, Wisła, Historia