NadMorze

Motława,Wyspa Spichrzów i Dolne Miasto

16 sierpień 2013r.

MOTŁAWA. WYSPA SPICHRZÓW I DOLNE MIASTO. Przez Zieloną Bramę wychodzimy na * Zielony Most (Grune Brticke) nad Motlawą, która stanowi część portu gdańskiego. Z mostu, którego nazwa pochodzi od zielonej pleśni, jaka pokrywała znajdujący się tu niegdyś most drewniany, roztacza się wspaniały i bardzo charakterystyczny * widok, tak na Motław ę pełną okrętów i łódek jak i na wybrzeża zabudowane Starem! cha-rakterystycznemi kamienicami i bramami iniejskieml . W szczególności tak Długi Rynek, jak i wszystkie biegnące prostopadle do Motławy ulice Głównego Miasta były od strony Motławy zakończone bramami, które zamykano na noc. a bramy te zachowały się do dzisiaj. W większości pochodzą one z XV wieku i zbudowane są w stylu gotyckim. Długi Rynek zamyka Zielona Brama, następną jest Brotbankentor, zamykając ulicę tej nazwy, gotycka, ozdobiona orłem polskim. Frauengasse zamyka Frauento r, gotycka, później przebudowana. Ul. Św. Ducha zamyka Brama ś w. Ducha, a Breitgasse bardzo charakterystyczna brama zwana * Żeran iem (Kralintor), która stanowi piękne i charakterystyczne znamię widoku Gdańska z nad Motlawy (p. str. 129). Jest to oryginalna częściowo drewniana budowla gotycka z r. 1411, której nazwa pochodzi stąd, że posiada ona wewnątrz przyrząd do podnoszenia masztów okrętowych. W czasie sporu o budową tego Źórawia w r. 1411 między Miastem a Krzyżakami, Krzyżacy zamordowali burmistrzów Reczkowa i Hechta (p. str. 10). Z Żórawia zwiesza się olbrzymi łańcuch 'poruszany starym kołowym 'przyrządem. Za Żóra-wiem marny jeszcze Bramę ś w. Jana, która zamyka ul. św. Jana, oraz Hacker tor u wylotu Hackergasse. Z przeciwnej strony Zielonego Mostu zachowały się jeszcze resztki średniowiecznych murów, oraz dwie bramy, a to Kuhtor (Brama Krowia)- u wylotu Hundegasse i Ankerschmiedeiurm (Wieża Kotwicznych Kowali) u wylotu Dienergasse. Od Zielonego Mostu wzdłuż wybrzeża po stronie Głównego Miasta biegnie ulica, która nosi niezupełnie właściwą nazwę Lange Brilcke (Długi Most). Leżą przy niej wyżej wspomniane bramy. Wśród kamienic zasługuje na uwagę dom pod Nr. 11, którego fasada jest zdaje się dziełem Wilhelma van dem Blocke, z końca XV wieku. Wzdłuż tej ulicy znajdują się przystanie parowców osobowych do Wisłoujścia, Nowegoportu, Brzeźna, Sopot, Helu itd., a przez cały dzień panuje na Motławie ruch bardzo ożywiony. Idąc brzegiem Motławy dochodzimy na Fischmark t (Rybny Targ) p. str. 149. Motława tworzy w Gdańsku dwa ramiona, noszące nazwę Motławy i Nowej Motławy, a między niemi leży Wyspa Spichrzów (Speicherinsel), na którą przechodzi się po Zielonym Moście. Po drugiej stronie mostu gmach Kasy Oszczędności (Sparkasse) zbud. wedle proj. Endego i Bóckmanna. Wyspa Spichrzów prawie w całości zabudowana jest kilkupiętrowemi spichrzami, pozostałymi z polskich czasów, dokąd w dawnych wiekach zsypywano polskie zboże, zwożone Wisłą do Gdańska przed eksportem zagranicę. Obecnie jest tych śpichrzów jeszcze 173, przed pożarem w r. 1813 w czasie bombardowania miasta było ich znacznie więcej. Za polskich czasów mogły one pomieścić 3 miljony korców zboża. Przeważnie zbudowane z pruskiego muru, wysokie a wąskie, odznaczają się charakterystycznym wyglądem, odróżniającym je od kamienic mieszkalnych . Spichrze średniowieczne zniszczył pożar z r. 1425. Przy późniejszej odbudowie wytworzyła się specjalna architektura dla spichrzów, a typem takiego starego spichrza, o dobrych proporcjach fasady jest spichrz „Szara Gęś" przy ul. Żydowskiej. W czasie oblężenia w r. 1813 spaliło się znowu 183 spichrzów. Każdy z nich miał niegdyś własne godło, jak np. Kotwica, Złoty Pelikan, Półksiężyc, Patryarcha Jakub itp. Do r. 1800 pilnowała je w nocy sfora brytanów z Miejskiego Dworu, dopiero potem wprowadzono stróżów nocnych. W XIX wieku, gdy upadło znaczenie handlowe Gdańska, część spichrzów została przebudowana na kamienice mieszkalne. Główną ulicę Wyspy Milchkannengasse, zamykają od wschodu dwie baszty z r. 1519, noszące nazwę Milchkcinncntor (p. str. 137), która pochodzi stąd, że mają one przypominać kształtem naczynia na mleko. Obecnie umieszczono tu część zbiorów Muzeum Przyrodniczego, oraz głośną „Łódź Wikingów" z Baumgart. Przy równoległej Judengasse oryginalny spichlerz z około r. 1400, zdaje się najstarszy na wyspie, noszący nazwę Szara Gęś (Graue Gans). Nad Motławą stoi obok elektrowni dawny Królewski Spichlerz, w idoczny dobrze z Zielonego Mostu, zbudowany w początkach XVII wieku dla królów polskich wedle proj. Jana Strakowskiego. Za Motławą leży Dolne Miasto (Niederstadt). Jest to dzielnica robotnicza, do niedawna dość zaniedbana i niezdrowa, która podniosła się dopiero po zaprowadzeniu kanalizacji. Jej główną ulicą jest Langgarten (Długie Ogrody), przy której stoi ewangielicki kościół św. Barbary, który istniał już w r. 1385. Jest to jednonawow-y gotyk z czerwonej cegły z wieżą od frontu. W r. 1726—28 rozszerzono go przez dobudowanie prawej nawy bocznej. Kazalnica barokowa z r. 1652. Rzeźby dwunastu apostołów są odlewami gipsowymi rzeźb Vischera na pomniku św. Sebalda w Norymberdze. W kościele tym przechowuje się głowa św. Barbary, ofiarowana Gdańskowi przez Kazimierza Jagiellończyka Relikwia ta cieszyła się w swoim czasie takim rozgłosem, że królowie do niej pielgrzymki odbywali. Otrzymał ją Świętopełk II. który ją umieścił w Sartawicach kolo Świecia, w r. 1243 zdobyli ją Krzyżacy i przenieśli do Malborka, a po jego zdobyciu w t 1®0 darował ją Kazimierz Jagiellończyk Gdańskowi. Wspaniały srebrny relikwiarz, w którym była umieszczona przetopiono w r. 1577 w czasie oblężenia Gdańska na monety. Nowe stalle dębowe, Po przeciwnej stronie ulicy pod Nr. 33 empirowa k a-m i e n i c a, gdzie jak świadczy tablica pamiątkowa mieszkał w r 1806 Wilhelm I. Przy tej samej ulicy po lew-ej stronie, niedaleko bramy, stoi dawny dom konsulów rosyjskich, budynek barokowy z r. 1723. Stał tu też niegdyś pał a-c g ub e i n a t o r s k i, zbudowany około r. 1750 przez marszałka wielkiego koronnego M n i s z c h a, jako piękny pałacyk rokokowy. Nabyty przez kupca Rotten-burga w r 1786 został przebudowany, a z tyłu urządzono park. W r. 1793 nabył go Fryderyk Wilhelm na rezydencję gubernatorów-. Rezydowali tu również gubernatorowie francuscy, a w r. 1807 stał kwaterą Napoleon, Rozebrano go w r. 1905. Ulicę zamyka barokowa L a n g g a r t e n t o r (Brama Długich Ogrodów7'), zbudowana w r. 1628 przez Strakow-skiego, ozdobiona rzeźbami Hermana Knusta, które przedstawiają Djanę i Bellonę, oraz herb Gdańska. Za Bramą niewielki- dworzec kolejek w ą z k o t o r o w y c h, na Żuławry Gdańskie. Wały i bastjony w tej Części miasta zostały już splantowane, a na powstałych w ich miejscu pustych placach stoi jedynie duży gmach szkoły. Nad Motławą uliczka S c h a f f e r e i, gdzie pod Nr. 3 stoi. ładny rokokowy pałacyk z XVIII wieku. Na Dolnem Mieście stoi sporo zakładów przemysłowych i dawnych koszar, obecnie przeważnie przerobionych na fabryki. Niedaleko Kamiennego Jazu gazowania Miejska, na Weidengasse duże koszary, dawna fabryka amunicji, i szpital P. Marji, przy ul, Englischer Damm rzeźnia mieiska, a na wyspie nad Motławą stacja -pomp, kanalizacji, oraz elektrownia miejska Dolne Miasto ma niewiele zieloności. Park zastępuję skwer „Am Grunen Wege", wysadzana lipami aleja 400 m. długa na Langgarten, oraz 550 m. długa aleja klonowa na Weidengasse. W południowym krańcu Dolnego Miasta przy Abcgg-slrasse stoi najstarsza robotnicza kolonja gdańska złożona z 18 domów, która powstała w r. 1872 staraniem fundacji Abegga, podobnie jak cztery domy przy niedalekiej Griinerweg w r. 1875. Południową część Dolnego Miasta otaczają jeszcze wspomniane wyżej (p. str. 51) okopy i hast jony, obecnie wolno dostępne, PRZEDMIEŚCIA ZACHODNIE ZA TOREM KOLEJOWYM. Na zachód od miasta za torem kolejowym u stóp Góry Biskupiej i Zamkowej leżą za obrębem dawnych wałów miejskich przedmieścia Sidlice, Peter shagen i Stary Szotland. Nie zachowały one wielu zabytków, gdyż niemal w czasie wszystkich oblężeń Gdańska były palone i niszczone. Leży tu też przedmieście S-tol-zenberg. Gdy w r. 1772 przy pierwszym rozbiorze Polski Fryderyk II zajął przedmieścia, natomiast Gdańsk pozostał jeszcze przy Polsce, połączył on Stolzenberg z Sidli-cami, Starym Szotłandem i Petershagen w jedną gminę. Powstało w ten sposób miasto Stolzenberg, powołane do konkurowania z Gdańskiem. Gdy jednakże po drugim rozbiorze Polski Gdańsk przylączon-o do Prus, wspomniane gminy pomiejskie zostały znowu przedmieściami. W dolinie między górą Biskupią i Zamkową leży za torem kolejowym ulica Neugarten (Nowe Ogrody), przy której stoi szereg gmachów zbudowanych w ostatnich latach przed wojną w stylu gdańskiego renesansu, przeważnie na pomieszczenie urzędów. W szczególności na prawo (Nr. 23) stoi sejm (Yolkstag), mieszczący się y- dawnym budynku sejmu Prus Zachodnich (Landenshaus cler Pro-vinz Westpreussen), Został on zbudowany w r. 1882 wedle proj. Endego i BOckmanna. W sali posiedzeń malowidła ścienne prof. Ernesta Bobera z Dusseldorfu, z których jedno przedstawia wjazd Krzyżaków do Malborka w r. 1309, a drugie przyjęcie w porcie gdańskim kapitana Pawła Be-necke w r 1473 ze zdobytym obrazem Memlinga „Sąd Ostateczny". Po przeciwnej stronie zbudowany również w stylu gdańskiego renesansu w r. 1880 gmach senatu, umieszczony w dawnym budynku regencji. Obydwa można zwiedzać za zgłoszeniem u portjerów. W dalszym ciągu po stronie prawej stoi pod Nr. 27 budynek Polskiego Komisariatu Generalnego, a kilka domów dalej pod Nr. 30 pałac Sprawiedliwości (Justitz-gebauide) monumentalny ginach z r. 1910 w stylu holenderskiego renesansu. Z tylu sąsiaduje z nim budynek więzienia. Po przeciwnej stronie ulicy stoi budynek loży masońskiej Jedności, oraz szpital DjakoniseU. Ul. Nowe Ogrody prowadzi na przedmieście Stcllice (Schidlitz) pełne wrill i ogrodowych restauracji, zgrupowanych szczególnie przy K a r t h a u s e r s t r a s s e, przez którą wiedzie szosa do Kartuz. Dość liczną jest tu ko-lonia polska, która posiada kilka stowarzyszeń. Ewangie-licki kościół Zbawiciela, neogotyk z 50 m. wysoką wieżą, został zbudowany w r. 1901 wedle proi. Tiedemanna. Za Sidlicami leży przedmieście Emaus (dojazd tramwajem Nr. 7 od Silberhutte). Tuż za torem kolejowym od ul. Neugarten zbacza na prawro ul Promenada, która prowadzi u stóp góry Zamkowej, wzdłuż torów dworca kolejowego. Naprzeciw dworca leży przy niej Strzelnica (Schutzenhaus), z małym parkiem i ćlużą restauracją, gdzie wr lecie odbywają się koncerty spacerowe. W sąsiedztwie kościół Baptystów, sekty ewangielickiej. W dalszym ciągu mijamy na lewo dawną szkołę wojenną, gdzie teraz mieści się urząd podatkowy, (SteuerverwaMung), oraz kilka cmentarzów. Przy końcu Promenady na lewo wśród zabudowań szpitala tej nazwy, stoi pod Nr. 17 ewangielicki kościół Bo-żegto Ciała (HI. Leichnahmskirche), niegdyś gotycki, jedyny w Gdańsku z wieloboczną absydą. W XVII wieku został przerobiony w stylu barokowym wedle proj. Piotra Willera. W wielkim ołtarzu obraz Andrzeja Stecha z r. 1096, przedstawiający Chrystusa na krzyżu na tle Gdańska. Stoją tu świeczniki z r. 1593. Portrety Lutra i Melanchtona z r. 1534 mają być dziełem Łukasza Cranacha. Kościół ma wspaniałe ławki i otoczenie chóru, rzeźbione w drzewie w stylu gdańskiego baroku. Promenada kończy się przy wiadukcie kolejowym (Irrgartenbrucke) którędy biegnie droga do Wrzeszcza. Nad Promenadą i dworcem wznosi się * Góra Zamkowa (Hagelsberg). Niegdyś stal tu zamek książąt pomorskich. W r. 1G30 zaczęto tutaj budowę nowoczesnych lor-tyfikacyj, które poprawili i rozszerzyli Francuzi w latach 1807—13 pod kierownictwem gen. Rappa. 9 maja 1734 na górze tej zginęło w czasie szturmu mnóstwo Rosjan, którzy nie zdołali jednakże opanować Zamkowej Góry. W XIX wieku zbudowali tu Prusacy nowoczesne I o r t y, dzięki czemu góra była niedostępna. Po wojnie, gdy fortyfikacje zniesiono oddano znajdujące się na szczycie koszary i kazamaty stowarzyszeniom akademickim na lokale klubowe i mieszkania. Znajduje się tu . też stacja telegrafu bez drutu. Ze szczytu góry wspaniały * widok na położone u stóp miasto z dzielnicami robotniczemi, portem. Wielką Aleją, Wrzeszczem i wybrzeżem morskiem po Sopoty. W pogodne dnie widać za morzem latarnię morską z Helu. Dojście z Promenady uliczką obok urzędu podatkowego, względnie ulicą od placu Am 01ivaer Tor. Wzdłuż dawnych fortów urządzono obecnie promenady, przy których stoi poniżej szczytu pomnik rosyjski (Russisches Grab). Jest to wysoki obelisk wystawiony w r. 1898 przez rząd rosyjski, dla uczczenia pamięci Rosjan poległych w r. 1734 i 1813 przy oblężeniach Gdańska. Niedaleko pomnik dla Prusaków poległych w r. 1807, przy oblężeniu Gdańska. Poniżej cmentarz wojskowy, na którym rząd austrjacki wzniósł w r. 1913 pomnik dla pochowanych tu austryjackich jeńców z r. 1800, którzy zmarli w twierdzy gdańskiej. Na południe wznosi się nad Neugarten * Biskupia Góra (Bischofsberg), która swą nazwą zawdzięcza pałacowi biskupów .kujawskich z Włocławka, którzy mieli tu swą rezydencję. Pałac biskupów kujawskich istniał tu już w latach 1300—1414. Na jego miejscu powstały w r. 1030 fortylikacje. Także 1 tutaj pobudowali Prusacy w XIX wieku silne forty, koszary i kazamaty, które zostały zniesione dopiero po pokoju wersalskim. Obok fortów powstały skwery i promenady, oraz kilka boisk sportowych gdańskich klubów. * W i d o k stad (p. ilustr. str. 11) jest tak samo piękny jak z Góry Zamkowej, mniej rozległy w stronę północną, więcej zaś w stronę południową aż pod Tczew. Dojście najdogodniejsze z Heumarkt u przez Sand-grube, przez ulicę Schwarzes Meer i Grosse Berggasse. Z dawnych koszar można zejść podziemnymi schodami na Petershagen. Opodal szczytu kawiarnia „Bischofs-hohe". Na zboczach południowych i zachodnich kilka cmentarzy, wśród nich cmentarz żydowski. Na zachód od Biskupiej Góry leży przedmieście Slol-zenberg łączące się z Sidlicami. Stał tu niegdyś kościół Reformatów lundacji biskupa Czartoryskiego z roku 1662, który spalił się w czasie oblężenia w r. 1807, a w roku 1813 został zdemolowany z calem sąsiedztwem. Od wschodu wzdłuż kanału Badum ciągnie się u stóp Góry Biskupiej przedmieście Petershagen. Niedaleko polskiego gimnazjum stoi tu skromny ewangielicki kościół Zbawiciela. Jest to budynek jednonawowy z płaskim sufitem zbud. w r. 1597. Nad kanałem Raduni stoi tuż k o-ś c i ó ł M e n o n i t ó w z roku 1818 z Ich szpitalem Petershagen 16 dom rodzinny malarza flisaków Wilhelma Stryjowskiego (tabl. pam.). Dalej na południe ciągnie się przedmieście Stary Szotland (Alt Schotland), którego nazwa pochodzi od osiedlonych tu niegdyś tkaczów ze Szkocji. Stoi tu katolicki kościół św. Ignacego, niegdyś Jezuitów, obecnie parafialny. Po zniszczeniu przez Szwedów w r. 1056 został on przebudowany w stylu barokowym przez Bartela Ranischa w r. 1077. W latach 1748—65 przebudowano go całkowicie w stylu rokokowym, a przy oblężeniu w r. 1813 stracił hełmy wież, potem też i same wieże zostały rozebrane. Kościół ma ładną zakrystję z intarsjami, oraz nowszą rzeźbę Madonny z drzewa, dłuta Ventha z Akwizgranu. Nowe witraże. Katakumby. Kolegjum Jezuitów, których klasztor fundował biskup Rozdrażewski w końcu XVI w istniało w Gdańsku od r. 1585 — 1780, poczerń ich szkołę przekształcono na gimnazjum akademickie. Kolegjum to miewało po 600 uczniów i 30 Jezuitów. Miało ono wydział filozoficzny i teologiczny, gdzie się kształciło całe duchowieństwo pomorskie. W czasie kasaty mieli znaczną gotówkę (54.300 flr.), 12 wsi, wiele dworów i domów, utrzymywali 2 kaplice w Gdańsku i kilka stacyj misyjnych na Kaszubach. Między profesorami byl ksiądz Gabryel Rzączyński, autor wydanego w r. 1721 dzieła „Historia Naturalis Curiosa Regni Poloniae", które przez sto lat było podręcznikiem nauk przyrodniczych w Polsce. Ostatnim rektorem Jezuitów w Gdańsku był ks. Walenty Kierski. Jezuitów przypomina nazwa t. zw. Jezuickiego Szańca (Jesuitenschanze), który wznosi się na wzgórzu nad Starym Szotlancłem. Można ku .niemu dojść promena cłami wprost z Biskupiej Góry. W początkach XIX wieku były to niewielkie okopy ziemne, powyżej cmentarza Żydowskiego, które później zamieniono na nowoczesny fort. Zdobycie tego fortu w listopadzie 1813 przez Prusaków zdecydowało później o poddaniu się Gdańska. Niedaleko zakład tresowania psów. Na południe od Starego Szotlandu ciągnie się Orunia (Ohra) osada miejska o 10.000 mieszk., nie wchodząca już w skład gminy gdańskiej, ale stanowiąca samodzielną gminę, która obejmuje terytorjum od Gdańska po Św. Wojciech. Mimo to nosi ona charakter przedmieścia gdańskiego. Dojazd z Gdańska tramwajem Nr. 0, który odchodzi co 10 minut z pod Wieży Laski. Orunię zamieszkuje ludność robotnicza i przkupnie jarzyn, a słynie ona z upra-w y warzy w. W r. 1813 spalili osadę Rosjanie, wraz z kościołem ewangelickim. Został on odbuclo-wany w r. 1823 wedle proj. Schinkla. Głównym celem wycieczek do Oruni jest położony za kanałem Raduni obok ostatniego przystanku tramwajowego park Hoenego (I-Ioenesche Park) zapisany w- r. 1910 miastu Gdańskowi jako park publiczny. Park ten od r. 1600 do początku XIX wieku należał do burmistrzów gdańskich. W połowie XVIII wieku zwiedził go podróżnik szwajcarski Bernoulli, który go wysławia. W czasach Stanisława Augusta burmistrz dr. Reyger zamienił go na ogród botaniczny o bardzo rzadkich drzewach i krzewach, dzięki czemu widział on często wizyty królów i cesarzów. Już w XVII wieku stał u wejścia do parku pałacyk. Obecnie stoi tu pałac z XVIII wieku, gdzie w r. 1734 w czasie oblężenia Gdańska mieściła się główna kwatera Rosjan. Park cokolwiek zapuszczony, pełen starych drzew, z stawem w dolinie, posiada dwa wzgórza, z nich jedno zwane Wzgórzem Trzech Braci ma pogański krąg kamienny. Ze wzgórza piękny widok na Żuławy Gdańskie po Tczew i Malbork.

wczasy, Pomorze, Wypoczynek, Gdańsk, Żuławy, Motława, Tczew, Pomorze, Wyspa Spichrzów, Zwiedzanie, Zabytki, Wakacje, Wypoczynek