NadMorze

Kościół Mariacki w Gdańsku

16 sierpień 2013r.

Kościół Mariacki Ciasna uliczka Grosse Kraemergasse, biegnie z pod ratusza do największego w Gdańsku kościoła, którym jest ** kościół P Marii (Marienkirche). Zbudowany jako katolicka kolegjata, oraz farnj kościół Głównego Miasta, od r. 1577 aż do dzisiaj jest katedrą ewangelicką. Za katolickich czasów miał kościół 50 kaplic, 46 ołtarzy, a posługi duchowne pełniło tu 128 księży. Proboszcz kolegjaty był oficjałem i 'zastępcą biskupów kujawskich dla archidiakonatu pomorskiego. Kościół P. Marii iest to potężny, górujący nad miastem kolos , przytłaczający ogromem swych gotyckich, ceglanych murów całe otoczenie, przy którem sąsiednie cztero i pięciopiętrowe kamienice wyglądają jak małe domki. Jest to największy kościół na ziemiach dawnej Polski, po katedrze św. Piotra w Londynie największy kościół protestancki w Europie. Rozmiarem przewyższają go tylko kościoły św. Piotra w Rzymie, katedry w Mediolanie i Sevilli i św. Pawła w Londynie, a dorównywuje mu Notre Dame w Paryżu i katedra św. Szczepana wT Wiedniu. Jego długość wynosi 105 m., szerokość naw poprzecznych 66 m., szerokość nawy głównej 65 m., wysokość 30 m. Sklepienie opiera się na 28 filarach, okien znacznej wysokości jest 30, kaplic również 36, a wciśnięto je między przypory kościoła, bram do kościoła prowadzi 6, a pojęcie o jego rozmiarach daje fakt, że krzyż w tęczy ma 11 m. wysokości. Kościół zajmuje ogółem 4.115 m.2 powierzchni i może pomieścić 25.000 osób. Budowę kościoła zaczęto w r. 1343, na miejscu poprzedniego, fundowanego w r. 1245 przez księcia Świętopełka II, jako kościół parafialny dla Głównego Miasta. Budowa trwała lat przeszło 150, a wykończono go dopiero za polskich rządów w r. 1502. Nazwiska architektów znamy tylko częściowo. W szczególności nawę poprzeczną wykończył w r. 1466 mistrz Steffens, północną część nawy głównej w r. 1485 Jan Brandt i mistrz Michał, część południową w .r. 1498 Henryk Hetzel, który w r. 1502 zasklepił kościół. Niewykończoną pozostała tylko wieża. Prócz wieży zdobi dach kilka przyczółków schodkowych, oraz 10 śpiczastych wieżyczek gotyckich. Na facjacie północnej od strony Korkenmachergasse umieszczony jest ogromny z e g a r, którego wskazówki są dwukrotnie większe od człowieka. Południowy portal renesansowy pochodzi z r. 1555. "Wnętrze kościoła (pora zwiedzania, p. str. 07), mimo jego ogromu robi wprost przygnębiające wrażenie, z powodu wyjątkowego jak na niemieckie stosunki nie cl-b a 1 s t w a i brudu. Białe niegdyś ściany i filary pokrywa warstwa kurzu i pajęczyn, a przy swoim ogromie robi katedra wrażenie pustki i opuszczenia. Założenie kościoła jest trzynawowe, krzyżowe, halowe. Obszerne nawy poprzeczne oraz prezbiterium są również trzynawowe. Sklepienie w; nawie głównej jest siatkowe, w bocznych kryształowe. Podłogę pokryw ają stare płyty grobowe mieszczan. W okna absydy i naw bocznych wstawiono niezbyt artystyczne witraż e, darow-ane w r. 1844 przez Fryderyka Wilhelma IV. Najcenniejsze zabytki artystyczne kościoła, pochodzą jeszcze z doby katolickiej, bowiem za czasów- ewangelickich usunięto wiele dawnych zabytków, dodając tylko niewiele ze swej strony. Na filarach umieszczono wiele gro-b o w c ó w, oraz resztek dawnych ołtarzy. Ze sklepienia zwieszają się kule armatnie i chorągwie w wojnach przez Gdańszczan zdobyte, oraz chorągwie pogrzebowe mieszczan gdańskich W nawie głównej godne widzenia stare pa j ą-k i mosiężne, z nich największy z r. 1525. 'Wielki ołtarz o 20 m, wysokości, jest to tryptyk gotycki, którego część środkowa jest pozostałością ołtarza z czasów katolickich, z lat 1510—16. Posiada ona cenny ówczesny obraz, pędzla Michała Schwartza z Gdańska, ucznia Albrechta Durera, który przedstawia Koronację M. Boskiej. Nazewmątrz skrzydeł płaskorzeźby ze scenami z życia M. Boskiej. W r. 1870, został ołtarz niezbyt fortunnie uzupełniony wedle proj. Juljiusza Wenglera, lecz te nowe dodatki, podobnie jak umieszczone za nim, banalne witraże berlińskie z r. 1844, psują artystyczne wrażenie ołtarza. W prezbiterium -mosiężne pająki z r. 1517. Na tęczy olbrzymi krucyfiks gotycki z r. 1717, 11 m. wysoki. W nawie główinej kazalnica rokokowa z r. 1762 dłuta Meissnera, którą oparto o filar z rokokową dekoracją i korynckim -kapitelem. Ozdobą kościoła są bogato rzeźbione * organy barokowe z -roku 1586, które swój wygląd obecny otrzymały przy restauracji w r 1760. Pod organami znajduje się kaplica św. Olafa, która posiada rzeźbę kamienną Hołdu Trzech Króli z XIV wieku, i ówczesne niedawno odkryte freski. Przed organami, na środku nawy stoi "chrzcielnica odlewana z mosiądzu w r. 1554, w Utrechcie, przez Adriana Henrichsona, wedie modelu Henryka van Oerta i Korneleso Stenmetzera. Wieko chrzcielnicy zginęło przy transporcie morskim. Ota cza ją bardzo ozdobna krata. Dokoła kościoła obiega wieniec 36 k a p 1 i' c, wciśniętych miedzy przypory kościoła. Były one niegdyś bogato urządzone i uposażone przez cechy bractwa z Dworca Artusa, lub zamożna rodźmy mieszczańskie Ich urządzenie częściowo się tylko zachowało. W prawej nawie bocznej prezbiterium wystawiono pruski słup wojenny, obity gwoździami z r 1914, który niegdyś stał na bastjonie św. Elżbiety Przy ścianie wschodniej obok kaplicy W'W. Świętych płyta grobowa gdańskiego burmistrza Konrada Beczko w a zamordo-w anego 6 kw ietnia 1411 przez Krzyżaków Dalej na prawo bogato kuta krata zamyka kaplicę św Jakóba. Niegdyś miał tu być grób dziecka, które zabiło matkę i ręka mu za to z grobu wyrosła, do tego odnosi się stary ohraz tu umieszczony, otwór w posadzce i wisząca na ścianie uschnięta ręka. Najbliższa kaplica 11 000 Męczennic posiada wspaniale rzeźbiony * krucyfiks z XVII wieku otoczony legendami (które powtarza kościelny zwiedzającym), z gotyckiemi iigurami bocznenn z XV wieku. Na rogu nawy poprzecznej kaplica Fe.r berów (św, Baltazara), ozdobiona' ich herbem, z grobowcami rodziny, ich portretami i dużym tryptykiem gotyckim z około r 1480 W prawej nawie poprzecznej przed kaplicą św. Antoniego stoi pomnik Lutr a, dłuta Siemeringa z r 1883 kopja podobnego pomnika z Berlina Naprzeciw rzeźba Zbawiciela z drzewa, z pocz XVI wieku Tablica na ścianie południowej z XV wieku jest lubeckiego pochodzenia. Nawę tą szpeci, wstawiona w nią bezstylowa drewniana oszklona buda, która jest lożą radnych w zimie ogrzew:aną. Obok leżą dawne kaplice ś w Barbary i św Marcina, gdzie Kazimierz Jagiellończyk umieścił w r. 1460 we wspaniałym relikwiarzu zdobytą na Krzyża żakach głowę św Barbary. Obecnie znajduje się tu * s k arbie c kościoła, bogaty w zabytki szczególnie naczynia kościelne i tkaniny od XII do XVI wieku Do piękniejszych szczegółów należy kilka gotyckich kielichów', hafty z epoki romańskiej, złotem tkane tkaniny wschodnie, zdobyte na wyprawach krzyżowych, oraz ozdobne okładki i relikwiarze. W lewej nawie poprzecznej stoi przy lilarze wysokie, drewniane, gotyckie * cyborjum z r. 1482. Naprzeciw w ołtarzu przy ścianie wschodniej umieszczono rzeźbę św. Ba r b a r y z pocz. XV wieku. Również przy wschodniej ścianie stoi sławny niegdyś, drewniany zegar astronomiczn y, dzieło Jana Duringera z lat 1464 — 70, którego twórcę miano oślepić, by komu innemu podobnego nie wykonał. W początkach XVII wieku przestał chodzić, zniszczony przez czas. Naprzeciw zegara grobowiec kupca Bahra (+ 1606) i jego żony, dłuta Wilhelma van dem Blocke. Do lewej nawy poprzecznej przytyka niewielka k a p 1 i-ca św. Doroty, w której umieszczono słynny ** Sąd Ostateczny, dzieło malarza flamandzkiego Jana Mem-linga (11495), 'który jest najwybitniejszym zabytkiem Gdańska. Obraz ten wykonany w Brugji przed rokiem 1473, został zdobyty i zrabowany przez korsarza gdańskiego Pawła Benecke w drodze do Florencji, dokąd był pierwotnie przeznaczony. Gdańszczanie zapomnieli widocznie o sposobie, w jaki przyszli w posiadanie tego obrazu, gdyż gdy w r. 1867, Francuzi zabrali go do Paryża, skąd wrócił w r. 1815, uznali ten proceder za „rabunek" i napiętnowali ten rabunek w ciężkim heksametrze umieszczonym na obrazie. Scena środkowa przedstawia Sąd Ostateczny, na skrzydłach tryptyku widzimy portrety fundatora obrazu, Angelo Tagni, reprezentanta Medyceuszów w Brugji i jego żony. Za ten obraz, który niegdyś miał być przeznaczony dla papieża, ofiarowywał Ludwik XIV beczkę złota, Budolf II 40.000 dukatów, a ubiegał się o niego też Piotr Wielki. Z tyłu lewej nawy bocznej, pod chórem muzycznym, mieści się kaplica ś w. Bartłomieja, fundowana przez bractwo św. Bajnolda z Artushofu, oddzielona pięknie kutą "kratą z mosiądzu. W kaplicy zachowa! się z czasów katolickich ołtarz z r. 1515, tryptyk antwerpskiej szkoły, z płaskorzeźbą w środku a obrazami na zewnętrznej stronie skrzydeł, przypisywanymi mistrzowi Śmierci Marji (Jost von Cleef). Naprzeciw wejścia rzeźba M a-donny, z wapienia z XV wieku, oraz Pieta w niszy koło wejścia, również z wapienia z tego samego czasu Drewniana rzeźba ś w R a j 11 o 1 d a jest ('.zielem Meissnera z r 17G0 W nawie tej przed kaplicą Szewców (druga na lewo od wejścia) znajduje się grobowiec poety śląskiej szkoły Marcina O p i t z a, zmarłego w Gdańsku w r, 1639 na dżumę. Wśród obrazów kościoła do lepszych należą Andrzeja Stecha, Łazarz" i Antoniego Moliera „Siedem Uczynków Miłosierdzia". Nad kaplicą W W świętych znajduje się b 1 b 1 j o t e-k a z wielu starymi, cennymi dziełami, zbiorem starych diuków i muzykaliów polskich, oraz rękopisów do dziejów Polski z XVI wieku Zwiedzenie kościoła należy bezwarunkowo uzupełnić (naturalnie za opłatą specjalnej karty wstępu) wyjściem na 'wieżą na którą prowadzi 365 schodów Jej mury są 3 111, grube. Ma ona 78 m wysokości i góruje nad miastem, stanowiąc jego zdała widoczne znamię. Wieża pozostała niewykończoną niema dotychczas hełmu, ale zakończona jest płaską platformą co podnosi jej wartość, jako punktu widokowego. Idąc na szczyt, mijamy sześć dużych d z woli ó w, z których największy .Gratia Dei" gotycki odlany w r 1453, waży lii cetnarów. Pozostałe większe dzwony są przelane z dzwonów z XV wieku Z platformy u szczytu wieży rozciąga się wspaniały * u i (lok na miasto, jedyny w swoim rodzaju Przedewszyst-kiem widać stąd doskonale jak na dłoni cały Stary Gdańsk, oraz otaczające go niegdyś murj i wały, widać też doskonale wszystkie gmachy, publiczne, i kościoły z wieżami, oraz niedaleki hełm wieży ratuszowej z pomnikiem Zy gnranta Augusta któremu przypatrzyć się można bardzo dobrze, gdyż jesteśmy i nim na jednym poziomie. W dali widać wszystkie przedmieścia gdańskie, Wisłę i Motławą, warsztaty okrętowe i składy drzewa nad Wisłą. Żuławy Gdańskie, wzgórza nadmorskie. Sopoty, Oliwę i przylądek Orłowski wraz ze wzgórzem Radłowskiem. od północy wreszcie sinieje morze. Po stronie północno wschodniej, obok kościoła, stoi Vrobostwo Marjackiego kościoła Jest to cłom gotycki z r 1180 ozdobiony herbem ówczesnego proboszcza Ferbera Jeszcze w XVI wieku, po zajęciu kościoła przez ewangelików, dom ten był siedzibą katolickich archidiakonów pomorskich, którzy odprawiali nabożeństwo w urządzonej tutaj kaplicy. Kościół Marjackt otacza kilka dobrze w swym pierwotnie charakterze zachowanych ulic Starego Gdańska, szczególnie Frauengasse, Jopengasse i Brotbankengasse. Fasady kamienic są tu wprawdzie skromniejsze niż przy Langegasse ,ale zachowane przy nich przedproża. rosnące na ulicach drzewa i brak wielkomiejskiego rozgwaru, nadaje tym ulicom specjalnie wiele uroku. Równolegle do Długiego Rynku biegnie Brotbankengasse (ul. Ław Chlebowych), ku której wychodzi tylna lasada D w o r c u A r t u s a. która zacłwwała pierwotny wygląd gotycki. Niegdyś ulica ta przedstawiała sią bardziej bogato, a fasadą jednego z jej domów kazał Fryderyk Wilhelm IV w r. 1827 przenieść do parku w Poczdamie, gdzie zbudowano t. zw. Dom Gdański. Najokazalszym przy tej ulicy jest t. zw. * Dom Angielski (Engllsches Haus) pod Nr. 16, niegdyś największy dom czynszowy Gdańska. Jest to gmach siedmiopię-trowy, wzniesiony w r. 1569 przez Jana Kramera i przeznaczony na skład sukna angielskich kupców. Dolne piętra mają charakter włoskiego, a facjata flamandzkiego renesansu. Ostatnie dwa piętra umieszczone są w dachu. W t, 1912 kupiło gmach miasto z zamiarem odnowienia. Sąsiednia kamienica pod Nr. 15 ma bogato dekorowaną fasadę, prawdopodobnie przez Schlutera. Obok pod Nr. 14 redakcja Dziennika Gdańkiego i Tow. Wydawnicze Pomorskie mieści się w starej kamienicy z fasadą ozdobioną rzeźbą Fortuny .i ładnem przedpro-żem. Pod Nr. 29 dom H e 1 w e 1 a, zbudowany w jjołowle XVII wieku przez Andrzeja Schlutera. Fasadę zdobią me-daljony, a szczyt posąg bogini Cerery. Dom pod Nr. 2 ma ładną facjatę w stylu holenderskiego renesansu, pod Nr. 43 tablica pamiątkowa, przypomina, że w czasie pobytu w Gdańsku mieszkał tu poeta romantyczny Józef Eichendorf. Stoi tu też szkoła P. Marji, zbudowana w r. 1602 przez Antoniego van Obbergen. Do najbardziej- charakterystycznych ulic Starego Gdańska należy " Frauengasse , która na-jwierniej zachowała architektoniczny charakter dawnych wieków. Po polsku nazwę jej- tłómaczą -niesłusznie na „ul. Panieńską-' raczej jest to , ul. Marjacka", gdyż Niemcy kościoły Mariackie nazywają „Frauenkirche", a ulica sąsiaduje z kościołem P. Ma-rji. Stojące przy mej kamienice mają jeszcze -przedproża. Najstarszą jest kamienica gotycka pod Nr. 12. Niedaleko Bramy Mariackiej pod Nr. 2G stoi dom Toto. Przyrodniczego Zbudowany w latach 1597 — 99. jest prawodopodbnie dziełem Antoniego van Obbergen. Dom został zbudowany pierwotnie jako cłom obcych kupców, a dopiero od r 1840 isłuży dla Tow. Przyrodniczego. Wieża posiadała pierwotnie piękny hełm, zamieniony w końcu XIX wieku na brzydkie koliste obserwatorium astronomiczne. Od strony Motławy posiada kamienica bardzo oryginalny w y kusz, biegnący przez pięć pięter, nadto cechuje ją oryginalnie wygięty dach Tutejsze Tow. Przyrodnicze (jSaturforschende Ges.) powstało w r 1703 jako najstarsze i jedyne swego czasu w Polsce. Posiada ono bibliotekę z 30.000 tomów i utrzymuje astronomiczne obserwatorium. W iednei z sal popiersie astronoma Heweliusza daru Stan. Augusta, który interesował się żywo pracami Towarzystwa. W zbiorach zachowały się stare aparaty fizyczne z XVIII wieku oraz soczewka Heweliusza. Interesująca sala posiedzeń. Zbiory można zwiedzać -za zgłoszeniem u portjera W sąsiedniej kamienicy pod Nr. 25 ładne przedproże z alegorycznemi rzeźbami nauk, personifikowanemi przez kobiety Po przeciwnej stronie kościoła Mariackiego ciągnie się równie malownicza jak poprzednia " -Jopengasse, mająca także stare przedproża, której piękne i stylowe zamknięcia stanowią z jednej- -strony kościół P Mąrjii, a z drugiej arsenał. Ulica ta słynęła niegdyś z browarów- i piwa (Jopenbier), które posyłano stąd a<ż do Konstantynopola. Do najpiękniejszych fasad należy sławny " Dom S c h 1 il-t e r ó w (Nr. 1) z typową dla gdańskiego baroku fasadą, zbudowaną w r. 1040 przez Andrzeja Schlutera seniora. Kamienica ta ma piękny portal, ozdobiony -rzeźbami amorków, na fasadzie medaliony Herkulesa i Aleksandra Wielkiego, oraz bogato ornamentowaną facjatę z lwem na szczycie. Rokokowe przedproże 'z widokami ruin zamków pochodzi z XVIII wieku. W ostatnich latach fasadą tej Ramienicy włączono do nowej zbudowanej w tym miejscu kamienicy. Dom ten jest pierwowzorem współczesnych. być może też przez Schlutera wystawionych kilku kamienic, między innemi przy Jopengasse 22. Ładną fasadą ma też kamienica pod Nr. 4G. Dom pod Nr. 8 zachował kręcone schody gdańskie. Od strony zachodniej zamyka tą ulicę wzniesiony w r. 1G05 ** Arsenał (Zeughaus, p. str. 105), prawdziwa perła gdańskiego renesansu. Jego fasada, bogato ozdobiona i pozłacana, jest dziełem wielokrotnie wspomnianego Antoniego van Obbergen, a stała się ona prototypem gdańskiego renesansu. Przy budowie pomagał rzeźbiarz Wilhelm Barth młodszy i Jan Strakowski. Jest to gmach z czerwonej cegły z ornamentyką z kamienia, a właściwością fasady jest niesymetryczność okien. Fasada ma arsenał dwie, skromniejszą od Kohlmarktu, oraz bogatszą od Jopengasse. Tą ostatnią zdobią cztery przyczółki, z których dwa skrajne zasłonięte są przez wysunięte ku przodowi baszty, mieszczące klatki schodowe. Facjaty są bogato dekorowane piramidami, rzeźbami i płaskorzeźbami z różnemi emblematami wojennymi, posągami rycerzy, a w nyży między oknami I piętra stoi posąg Pallas Ateny. Fasada tylna od Kohlenmarktu jest mniej bogato dekorowana, gdyż pierwotnie wychodziła ona ku murom i wałom miejskim. Zdobią ją bardzo charakterystyczne postacie rycerzy, w zbrojach i hełmach, o wybitnie sarmackich rysach twarzy z sumiastymi wąsami. Niemcy nazywają ich Kozakami. Drzwi ujmują bogate, barokowe portale, ozdobione herbem Gdańska. Na parterze jedna sala ze sklepieniem opartem na 15 słupach. W r. 1923 otwarto przez tą salę pasaż pomiędzy Jopengasse a Koh-lenmarkt, a w parterową halę wstawiono kioski dla firm handlowych. Poprzednio przechowywano tu broń, a między innymi zabytki z czasów oblężenia Gdańska przez Batorego w r. 1577. Wiele pamiątek z polskich czasów wywieźli stąd Francuzi w r. 1807. W" sąsiedztwie arsenału stoi pozostała z murów obronnych miejskich Słomiana Wieża (Strochturm), naprzeciw przy Jopengasse, zbudowana zdaje się wedle planów van Obbergena odlewnia kul armatnich, zwana Starą A p t e k ą. Równoległą z Frauengasse jest Hei Ugengeistgassc (ul. św. Ducha), która należy także do bardziej charakterystycznych ulic Stargo Gdańska, i zachowała jeszcze przedproża w części bliżej Motlawy, gdzie rosną też stare drzewa. Pod Nr. 80 mała neogotycka kaplica anglikańska. Pod Nr. 81 kamienica Pod Żółwiem, z facjatą z r. 1050, dom rodzinny Joanny Schoppenhauer, literatki, matki filozofa. Pod Nr. 82 dawny dom Żeglarzy, obecnie Niemiecki Dom Ludowy (Deutsches Volkliaus) z fasadą w stylu flamandzkiego renesansu z r. 1005 i przedprożem ozdobionem rzeźbami puttów. W r. 1897 dom został przebudowany i rozszerzony. Pod Nr. 79 dom zbudowany w XVI wieku wedle projektu Kramera. Pod Nr. 57 dom rodziny Dorns, zbud. wedle proj. Jana Yoigta. Przy tej ulicy urodzili się dwaj głośni ludzie, w szczególności pod Nr. 54 Daniel Chodowiecki, a pod Nr. 114 filozof Artur Schoppenhauer, co stwierdzają tablice pamiątkowe. Przy tej ulicy w sąsiedztwie kościoła Mariackiego stoi kaplica Królewska (Kónigllche Kapelle) pod wezwaniem św. Ducha, zbudowana w r. 1677—81, na pomieszczenie katolickiej parafji P. Marji, kosztem Jana Sobieskiego i prymasa Andrzeja Olszowskiego. Prymas zapisał na budowę 80.000 guldenów, Sobieski dał 20.000 guldenów. Kaplica odróżnia sie zasadniczo od innych kościołów Starego Gdańska, gdyż jest to gmach barokowy o centralnem założeniu z kopułą, wykazujący wpływ włoskich budowli Palladia i Scamozziego. Zbudowano go wedle projektu Bartla Ranischa. Fasadę zdobią rzeźby i płaskorzeźby Andrzeja Schliitera młodszego, który był wówczaas nadwornym rzeźbiarzem króla Sobieskiego. Nad środkowym oknem herb Polski i herb Sobieskich ..Janina". Kościół jest mały i ciasny. W XIX wieku dodano brzydkie empory. Posiada on trzy ołtarze barokowe, w wielkim rzeźba Chrztu w Jordanie, (kościół pierwotnie miał być zbudowany pod wezwaniem św. Jana i Andrzeja, jako patronów fundatorów), oraz ładnie rzeźbione cyborjum. Na ścianach kilka starych obrazów dobrego pędzla przeważnie z XVII wieku. W pendatywach i kopule malowidła ścienne (czterech ewangelistów) z XIX wieku. Do r. 1840 był to jedyny parafjałny katolicki kościół w Gdańsku. Obok kościoła godny widzenia dziedziniec, p 1 e b a-n j i z ozdobnym wykuszem. Niegdyś mieściła się tu misjja jezuicka. Na plebanji portret Sobieskiego. Z bocznych ulic odznacza się biegnąca po wewnętrznej stronie dawnych murów między tą ulicą a Langermarkt cicha uliczka H o s en nii h e r g a s s e, przy której gotyckie domy pod Nr. 10 i 11 pochodzą z końca XIV wieku. Równoległą do ul. św. Ducha jest Breitgasse (ul. Szeroka). Pod Nr. 52 probiernia wódek (Złota Wódka Gdańska) istniejącej tu od r. 1082 fabryk] pod Łososiem (Lachs) z lokalem odnowionym wedle starych obrazów i planów. Wsławił ją Lessing w dramacie „Minna von Barnhelm" ).