NadMorze

Dawne Domy Rybackie na Helu

23 sierpień 2013r.

Dawne domy rybackie Stopniowo zanikającym, a jakże charakterystycznym elementem dawnego Helu, są domy rybackie, o charakterystycznej konstrukcji szkieletowej: ciemnych belek, wypełnionych białymi fragmentami ścian. Do dnia dzisiejszego zachowało się zaledwie kilka takich domów (w większości rekonstrukcji), choć jeszcze w latach 30-tych dominowały one przy ulicy Wiejskiej, tworząc jej malowniczy, nietypowy charakter (określany wówczas mianem holenderskiego). Zarówno forma, jak i wymiary helskiego domu rybackiego, były również ściśle określone. Szerokość ściany frontowej wynosiła 6 m, wysokość 5 m (2 m ściana i 3 m odeskowany szczyt), zaś długość ściany bocznej wynosiła 12 m. Bardzo często zdarzało się, że domy były poszerzane w części frontowej przez dobudowy-wanie pomieszczeń gospodarczych. Budynek stawał się wówczas wyraźnie asymetryczny. Konstrukcja rybackiego domu helskiego była bardzo charakterystyczna. Strona frontowa była wykonana z bali drewnianych połączonych ryglowo, bez użycia gwoździ, tworzących szkielet ścian, wypełniany cegłami lub gliną zmieszaną z sieczką. Belki pochodziły często z rozbitych na brzegach Helu okrętów. Smarowane smołą, kontrastowały z pobielonymi wapnem wypełnieniami. Charakterystyczne i rzadko spotykane były drzwi helskich domów, o specyficznym podziale na dwie niezależnie otwierające się części: dolną i górną. Dawny dom helski wyróżniał również oryginalny komin, rozszerzający się wyraźnie ku dołowi. Wewnątrz chaty tworzył on okap, służący do suszenia i podwędzania ryb. Do chwili obecnej, z dawnej, drewnianej zabudowy ulicy Wiejskiej, pozostało zaledwie kilka budynków. Pod numerem 110 znajduje się słynna restauracja "Maszoperia" (jej nazwa pochodzi od dawnego określenia rybackich zespołów połowowych), która w starej części zajmuje typowy, pochodzący z połowy XIX wieku, helski dom rybacki. W głębi ulicy spotkamy jeszcze dwa, zrekonstruowane po pożarach stare budynki helskie, pełniące jak dawniej funkcję hotelowo-restaura-cyjną. Po prawej stronie, pod numerem 89, znajduje się restauracja "Gwiazda Morza", a naprzeciw niej, pod numerem 86, znajduje się budynek, w którym już od roku 1872 mieściła się gospoda "Lwia Jama". Jej nazwa wywodzi się od wiszącej nad drzwiami wejściowymi płaskorzeźby, przedstawiającej Dawida w jaskini lwów. Oryginalną formę zachował także dom pod numerem 39, mieszczący obecnie Uni-Bar "Izdebka". W budynku tym zwraca uwagę odtworzony "śparug" - ozdoba wieńcząca szczyt dachu, która występowała niegdyś powszechnie na całych Kaszubach. Wart odwiedzenia jest także zrekonstruowany domek, należący obecnie do Zrzeszenia Kaszubsko - Pomorskiego w Helu. Wewnątrz można obejrzeć przygotowywane czasowe wystawy, a także zakupić oryginalną kaszubską porcelanę i pamiątki. W sezonie letnim mieści się tu informacja turystyczna. Naprzeciw muzeum znajduje się zespół trzech zabytkowych domków - dwóch o konstrukcji szkieletowej i jednego zbudowanego z cegły, dowożonej do Helu specjalnymi łodziami towarowymi, tzw. „szkutami". Helska kolej W latach 20-tych, gdy toczyła się wojna polsko-sowiecka, a Senat Wolnego Miasta Gdańska utrudniał wyładunek statków przypływających ze sprzętem wojskowym, powstał projekt rozładunku statków na morzu i przewożenia towarów do portu w Helu, a stamtąd w głąb kraju. Dlatego też, staraniem władz wojskowych, w 1920 r. rozpoczęto budowę 44 km linii kolejowej Hel-Swarzewo. Mimo że projekt rozładunku towarów na Helu nie został zrealizowany, to budowę linii ukończono i 16.09.1922 r. oddano ją do użytku. Miało to duże znaczenie dla rozwoju gospodarczego i militarnego regionu. Pracami inżynierskimi kierował kpt. inż. Otton Muller. Na uwagę zasługuje też ciekawy architektonicznie (o charakterystycznej dla dawnego Helu konstrukcji szkieletowej) budynek stacji, który ze względu na swoje początkowe - w skali kraju - położenie, pretenduje nawet do miana dworca. Jest to jedyny, zachowany do dziś w pierwotnej formie, obiekt kolejowy na tej trasie. Należy dodać, że ze względu na zagrożenie pożarowe, jakie powodowały lokomotywy opalane węglem, jeszcze w latach 20-tych na Półwysep sprowadzono lokomotywy napędzane ropą naftową typu "01-12", produkcji austriackiej. Pochodzący z lat 20. XX wieku budynek stacji kolejowej w Helu. Po drodze do stacji, na skraju parku, znajduje się niewielki pomnik w kształcie żagla, poświęcony Stefanowi Żeromskiemu, wybitnemu pisarzowi, który trzykrotnie, w latach 1922-24, przybywał w celach kuracyjnych do Helu. W trakcie tych pobytów pisarz stworzył m. in. poetycką powieść "Międzymorze" opowiadającą o Półwyspie Helskim i jego mieszkańcach. Helski cmentarz Jeśli dysponujemy jeszcze czasem, to warto odwiedzić znajdujący się nieopodal dworca helski cmentarz. W jego centralnym punkcie znajdują się dwa pomniki: jeden, marmurowy, stojący nad wspólną mogiłą 31 obrońców Helu i drugi, ustawiony w roku 1991, poświęcony pamięci tych helskich rybaków i marynarzy, których grobem stało się morze. Na granitowym głazie umieszczona jest mosiężna tabliczka z modlitwą i inskrypcją "Dla wiecznej pamięci tych braci, których nie oddało nam morze, a w rodzinach pamięć o nich trwa". Poniżej tego napisu rodziny tragicznie zaginionych osób umieszczają dane o swoich bliskich. Jak na razie, ostatnie dwie tabliczki pochodzą z lutego 1997 r., kiedy to wśród 20 polskich marynarzy, którzy zaginęli na Morzu Północnym na statku "Leros Strengh", znalazło się dwóch mieszkańców Helu. Na zbiorowej mogile obrońców Helu w roku 1959 wzniesiono pomnik wg projektu artysty plastyka kmdr ppor. Zbigniewa Litwina. W ostatnich latach trzykrotnie go przebudowywano. W pierwotnej formie, na jego cokole stał duży biały orzeł z rozpostartymi skrzydłami. W 1994 r. zdjęto go i zastąpiono godłem państwowym, a w 1996 r. nad godłem ustawiono dodatkowo krzyż. Całość pomnika pokryto mozaiką marmurową i zlikwidowano stojące po bokach dzwony okrętowe, pełniące rolę zniczy. Wszelkim zmianom oparła się jedynie tablica mosiężna, na której wpisano 27 nazwisk poległych obrońców. Umieszczono również na niej wpis o pochowaniu 4 nieznanych marynarzy. Tablicę wykonała Stocznia MW im. Dąbrowszczaków. Przed wejściem na cmentarz ustawiono dwie wyrzutnie bomb głębinowych. Zdemontowano je ze starych, amerykańskich trałowców bazowych typu BYMS, które otrzymaliśmy w ramach odszkodowań wojennych. W Helu były trzy tego typu okręty i nosiły nazwy: Foka, Delfin i Mors. Ostatni z nich został wycofany ze służby 26 czerwca 1957 roku. Pamiątki Demelowskie Hel określany jest często mianem "kolebki polskiej oceanografii". Tutaj bowiem, w roku 1923, rozpoczęła działalność pierwsza polska placówka do badań morza. Przez długi czas jej istnienia jedynym jej stałym pracownikiem naukowym był Kazimierz Demel, nasz najsłynniejszy oceanograf. Jego helskie badania zaowocowały m. in. cenionymi i popularnymi opracowaniami "Życie Morza" czy "Biologia Morza". Do dnia dzisiejszego zachowała się większość budynków związanych z działalnością przedwojennej helskiej "Stacji Morskiej". Przy ulicy Wiejskiej, pod numerem 39/40, znajduje się wzniesiony na początku naszego wieku, dawny budynek dozorcy rybackiego, w którego dwóch niewielkich pokojach, Morskie Laboratorium Rybackie w Helu rozpoczęło polskie badania morza. O tradycji tego miejsca mówi pamiątkowa tablica, umieszczona w rogu budynku. W roku 1932, gdy po reorganizacji helska placówka naukowa została podporządkowana Instytutowi im. M. Nenckiego w Warszawie, na jej potrzeby został zakupiony drugi budynek, zlokalizowany na terenie Koloni Rybackiej w bezpośrednim Kazimierz Demel (stoi drugi z prawej) ze współpracownikami sąsiedztwie Zatoki (obecnie ulica Portowa 17). Mieściło się tu do roku 1938 Muzeum Przyrodnicze Stacji Morskiej (jedno z pierwszych polskich muzeów podejmujących tematykę morską) oraz mieszkania służbowe. W roku 2003 został on przebudowany na nowoczesny budynek mieszkalny. Połowa następnego domu (nr 14/15) należała do małżeństwa Demelów. Pierwsza żona Kazimierza Demela, Jeanette, z pochodzenia Francuzka, prowadziła tu pensjonat, dający badaczowi niezależność finansową. Wspomina o tym tablica pamiątkowa, wmurowana w ścianę frontową tego budynku. W uznaniu zasług Kazimierza Demela, główny nadmorski bulwar spacerowy, biegnący od portu rybackiego do Portu Marynarki Wojennej, nazwany został jego imieniem. W roku 1999, miasto Hel, za wkład w polskie badania morza, otrzymało nadawany przez Morski Instytut rybacki medal honorowy im. Prof. Kazimierza Demela.

wczasy, Pomorze, Wypoczynek, Hel, Półwysep, Pomorze, Bałtyk, Rybacy, Wakacje, Wczasy, Kaszuby